КулЛиб - Скачать fb2 - Читать онлайн - Отзывы  

Загоны (fb2)


Настройки текста:



Сакрат Яновіч ЗАГОНЫ


Падрыхтаванае на падставе: Сакрат Яновіч, Загоны, — Беласток: Выданне Галоўнага праўлення Беларускага грамадска-культурнага таварыства, 1969. — 286 с.


Рэдактар: Мікалай Гайдук

Copyright © 2013 by Kamunikat.org



ГОРАДУ МАЁЙ МАЛАДОСЦІ, ЦУДОЎНЫМ КРЫНКАМ –

У ВЯНОК ІХ ДАСТОЙНАГА ЧАТЫРОХСОТГОДДЗЯ –

ГЭТУ СВАЮ ПЕРШУЮ КНІЖКУ ПРЫСВЯЧАЮ.


ДА ЧЫТАЧА

Зборнік твораў Сакрата Яновіча «Загоны» — першая кніга прозы аднаго аўтара ў дзесяцігадовай гісторыі беларускага літаратурна-мастацкага аб'яднання «Белавежа» ў Народнай Польшчы. У ім чытач знойдзе кароценькія лірычныя абразкі, каларытныя замалеўкі, апавяданні і аповесці. Усё гэта вынік шматгадовых пошукаў, спроб і творчых здабыткаў даравітага празаіка.

Героі твораў С. Яновіча — беларусы Беласточчыны, таго невялічкага яе куточка, што замкнуты з поўдня пакручастым руслом Буга г з поўначы балоцістымі берагамі Бобры. Калі б хто-не-будзь імкнуўся шукаць на гэтай лапінцы зямлі змярцвеўшай старасвеччыны і незвычайнасцей, напэўна не знойдзе іх. Па Беласточчыне няспынна ідзе хваля пераўтварэнняў. I жыхары зямлі гэтай, хоць мо і не паспешліва, затое ўпэўнена і цвёрдым поступам, як падабае паважнаму гаспадару, пайшлі насустрач вялікім пераменам. У гэтым магутным вадавароце гістарычных падзей у людской натуры спляліся рэшткі адсталага і аджыўшага з паводкай маладога і прагрэсіўнага. I тое, што на хвалі, на версе, што часам так рэзка кідаецца ў вочы, з'яўляецца толькі адкідамі, пазбылася глыбінная здаровая плынь жыцця нашага грамадства.

Сакрат Яновіч — аб'ектыўны і сумленны мастак. Ён усяцэла заглыбіўся ў бездань жыццёвых канфліктаў нашага сучасніка, вынес іх з топелі штодзёншчыны на святло дня і стварыў магчымасць чытачу даць ім уласцівую ацэнку. I як жа ж прыемна пераканацца, сочачы за жывымі вобразамі «Загонаў», што новае, прыгожае і шляхетнае заўсёды і ўсюды нам спадарожнічае і яно з'яўляецца пунктам, з якога глядзіць пісьменнік на наваколле.

Па-свойму паказаў С. Яновіч і людзей і прыроду Беласточчыны. Хіба ж таму яго першы зборнік твораў з'яўляецца кветкай, граючай ірдзістымі колерамі і пахучай тхненнямі свойскасці нашага беларускага беластоцкага загону жыцця.

МІКАЛАЙ ГАЙДУК


ЗАГОНЫ

На загонах, як у жыцці — усяго пакрысе.

Вось цыбуля, ад якой адны слёзы. Касабочыцца на яе сам не лепшы часнок смуглявы, элегант агідны. А моркаўка, бы дзяўчына пачырванелая, засланілася буйнай зеленю да часу, да пары. Сланечнік, рагатун нястрыманы, аж згорбіўся ад уцехі пустой. Яму весела ад ранку да вечара; перадражнівае макаўкі разадзетыя па-вясельнаму, модніцы бяздумныя, якія мітусяцца адна перад другою ды хіхікаюць. Гарбуз, гультай зроду, разваліўся на ўсю разору падкаціўшы сваю гапу пад лапух, каб сонца не прыпякала. За такога суседа свайго пачырванеў бурак, безнадзейна расхіліўшы лісці. Бручка грубаскурая, задаволеная сабою надулася, як бы яна тут най-важнейшая. Кроп, малагодак бесклапотны выраслы празмеру, цэлы ў рабацінні ад беганіны свавольнай з загона на загон. Агуркі ціха тояцца, быццам шайка дзяцей, што не могуць нацешыцца гульнёю ў схованкі. Капуста прысела ад стомы, па-матчынаму расклаўшы дзіравы прыпол, і задумалася.

На загонах усяго пакрысе.


КАСЕЦ

Неба распаленае да беласці. Усюды, як вокам кінуць, гоні. Вось і жніво настала!

Удыхаю пах хлеба, не спяшаючы скідаю з плячэй касу і вастру яе. Жаўрук увысі славіць працавітасць маю аж па суседнія вёскі. Першым я выйшаў у поле!

Сівавусыя каласы кланяюцца ў пояс і просяцца:

— Дай пажыць, дай пажыць, дай пажыць... А мне весела ад іх роспачы.


ВАЛОШКА

Кропля блакіту ў спелым жытнёвым узмежку. Заглядаюцца зайздросна каласы, натапырыўшы вусы.

Сыплеш смехам, сінявокая, і пошум таемнай надзеі коціцца па гонях. Трывожыць і падае сілу ў спякотным лёсе.

Свет малюткі сівее ў склератычным адранцвенні. Серп смерці пакідае цябе драпежным асеннім вятрам. Збыткуюць, глумяцца над пялёсткамі ўдавінай прыгажосці. Росную свежасць палошчуць сцюдзёныя ліўні. Ад знямогі горбішся ў паірдзеўшай дзярніне.

Ціха паміраеш.


ПРЫГОЖАЙ

Думаеш, што ўвесь свет ля ног тваіх ляжа і ласкавай усмешкі папросіць?

Дарэмна мучыш сябе снамі непраўдзівымі ды годы маладыя траціш. Думаеш, што станам стройным жыццё ашукаеш і бляскам сваім яго аслепіш? Не выракайся мазаля працавітага ды горычы слёз. Думаеш, што шчасце ў целе раскошным тваім і бяздумных чорных вачах? Не кожнаму дана трывожнасць кахання ды радасць ягоную адчуць.

Прыгожая ты, але на цябе можна толькі паглядзець, бы на куст ружы дзікай пры гасцінцы, і пайсці далей.


БЯРОЗКА ЛЯ АКНА

Адзінокая, адна ты шукаеш спагады і сяброўства. Лістотаю маладою зазірнеш у акно, а ўвечары, ветрыкамі падвяселеная, шарахнеш па шыбіне, аж гаспадар загледзіцца на хвілю ў цемень вясеннюю. Яго вочы выцвіўшыя, нячулыя на тваю трывожнасць перад ліўнем душным. Не спачувае ён і слязам дажджлівым. У электрычным бляску ўспыхнуць на табе кроплі нямой роспачы іў адчаіхіснешся ты супроць буры нахабнай, ды лісце тваё з надзеяй ліпне да акна, бачачы цішыню і спакой хаты.

Просіш дапамогі ў долі сірочай.

Бура скаліцца і вые, і драпежна дзярэ зямлю. Ты бялееш са страху і, забыўшыся пра злосць нядаўнюю на гаспадара, ізноў ламочашся ў акно, звоніш па шыбах перапалоханым галлём. Дарма.

Гаспадар пахіліўся над работаю і не адгінаецца. Што яму да бяды тваёй...


ПРЫЕХАЎ

Глянь, маці, на сына. Ён сумны стаіць, бамбіза, і не ведае куды падзець рукі. Падымі, маці, вочы. Ён здалёку прыехаў наведаць гаспадарку. Запытай, маці, як жывецца яму. Ён пакінуў цябе адну на загоне запушчаным. Прытуліся, маці, да шчакі! Ён не асмеліцца пацалаваць руку тваю. Прыгалуб, мамачка, кучму яго раскудлача-ную. Ён вялікі ўжо чалавек і жаніцца будзе.

А пра нявестку нашто табе ведаць, маці? Ты ж у вёсцы свой век дажывеш.


САЛДАТУ

Маці з бацькам старыя ад зімы не бачылі цябе, сынок. Прысядзь на зэдліку ля печы гарачай, ды паталкуй з імі аб свеце шырокім. Няхай сабе восень вые пазавуголлю, а ты не хадзі нікуды, адпачні, сынок. Пасля свята зноў паедзеш на службу далёкую, дык дай нацешыцца табою.

Каб уцехі гэтай хапіла на год цэлы.


ДОНЯ-ДОЧАНЬКА 

Прыбяры, дочанька, хату, бо я, старая, зусім змарылася. Пасяджу крыху на лаве, няхай ногі адпачнуць. Буду вячэру гатаваць, каб бацька не сварыўся, ад малацьбы прыйшоўшы. Палі, дочанька, кветкі на акне, бо павялі яны і без пары пасохнуць. Падарыла іх мне бабуля твая, калі я замуж выходзіла. Цвітуць яны кожнае лета колерамі харошымі. Падмяці, дочанька, сенцы, бо глянь, Сяргееў Юрка ідзе і мо да нас зойдзе? Памятаю, якраз на Грамніцы ён нарадзіўся, маці яго даглядала я, ночы бяссонныя праводзячы. Стройны які вырас хлапчына, хоць у сваты выпраўляй зараз...

Куды бяжыш, дочанька? Вазьмі хустку накінь, каб не прамерзла на вуліцы ветранай! Я сама ўжо як-небудзь прыпарадкую хату...


НАДЗЕЯ

Пад Беластокам, у вёсцы, забава.

Гэй, барабаншчык, рытм падай!

Аж устаў дзень белы і зазванілі ў царкве — на нядзелю.

А ты паспі, Марыся, дочанька харошая. Я паслала табе пасцель. I пайду памаліцца, каб Бог даў табе жыццё бы пані.


АДРАЧЭННЕ

Куды ж ты паперла, дзяўчына?! Чаго панясло цябе ў горад далёкі? Шукаць лёс спадзяваны?...

Уцякла дзяўчына ад спакою вёскі, ад палёў васільковых, ад лугоў зарэчных...

Прышлі, Марыся, хоць пісьмо!

Без цябе пуста тут.


СЫНУ

Рассохлы парог хаты бацькоў пакінуць, каб ад цолі ўцячы, — можаш. Туманны ўсход і пах ліпаў забыць, каб шумным асфальтам пакрочыць, — можаш. Усмешку дзяцінства і радасць жыцця пагасіць, каб далёкія мары наблізіць, — мохсаш. Слова-песню сваю ў пыл дарогі швырнуць, каб хутчэй стаўбы верставыя міналі, — таксама мо-жаш.

А калі слязьмі боль пакоціцца, калыханку матчыну ўспомні.


У ГЛЫБІ ДЗЯЦІНСТВА

Над галавою буйныя яблыкі, чырвонашчокія мамінсыночкі, спелыя, напалоханыя пчоламі падаюць у зелішча, баяцца. Смяецца сонца, як добры валакіта, з-паміж загону маку, і слабее ад нямога рогату. Ламаючы праменнямі высокую лебяду, коціцца ў Александроўку, у палеткі александроўскія. Заходзіць. Зялёныя галіны і неба цёмна-сіняе, у сіняках, стомленае. Вечар. Акно пахне смажанай бульбай і свежым малаком, і цыбуляй са скваркамі. Акно расчыненае запрашае. Час вячэраць і спаць. Ногі просяцца ў пасцель, брудныя. Трэба памыць. Найгоршае перад сном — гэта мыццё ног.

Калі гэта? Трыццаць год таму назад, у глыбі дзяцінства, на 45-ым кіламетры, паўночна-ўсходнім.


ГЛЫБОКАЙ ВОСЕННЮ

Любіў і люблю я дождж глыбокай восенню — халодны і працяглы. Чуваць за сцяною, як, сцякаючы з даху, струменьчыкі вады распырскваюцца на вымытых з зямлі каменьчыках і кавалачках чарапіцы ў крапіве ля падрубы. Хтосьці спяшаецца па вуліцы, топчучы цяжкімі крокамі гнілое лісце з грушы. Каля дзевятай гадзіны гаснуць агні ў вокнах, стары насценны гадзіннік сіпла звоніць. Пагрукатала па бруку запознбная фурманка на колах з жалезнымі абадамі, поўная мокрадзі, прастуджагіая.

Як добра ляхсаць у пасцелі, адчуваць цяпло коўдры, сухой і мяккай, засынаць моцным сном, які магчымы толькі ў халодную ды дахсджлівую пагоду.


УВЕЧАРЫ НА САКОЛЬСКАЙ

Быў у мяне вечар вясёлы, вечар імглісты, калі пад стрэхамі загуменняў Сакольскай вуліцы лавіў сонных вераб'ёў. Ад поля нядобра глядзеў смутак, сябры не заўважалі ягоных вялікіх вачэй. Ім не было страшна і мне пры іх.

Вераб'ёў укідалі цераз фортку ў майстэрню шаўца Франка — Глянцпаперчыка, старога карцёжніка і яго шайкі. Узнімалася сумятня, ён прытвараўся разазлаваным і спрытна мяняў невыгодную карту.

Болей неразумнага жарту мы не прыдумалі.


ГАРЛАЧ

Пеўня празвалі Гарлачом. Ён спакойны, калі пахмурна або дождж. Тады Гарлач дрэмле на дровах пад страхою альбо грабецца ў горбе гною.

Сягоння сонца. Ужо выкацілася яно па-над вербамі ля старога млына і наганяе на скроні пот. Далёка, па гасцінцах, пастухі пагналі кароў. Пахне расою.

Гарлач спявае і дзюбае сонных курэй-жонак, круціць моцным хвастом і разглядаецца. Прыпыніўся ён насупраць буды сабакі Пудліка і, упёршыся кіпцюрамі ў пясок, сіпла заенчыў, куры пацверазелі. Пудлік настабурчыў вушы і, высадзіўшы на ўсякі выпадак адну лапу, мірна пазяхнуў. Гарлач па-буслінаму ўтаропіўся ў яго мызу, падазраючы сабаку ў нядобрых намерах. Пастаяўшы так у няпэўнасці, кінуўся да міскі Пудліка, аблепленай засохлымі рэшткамі.

I давай склікаць курэй.

Пудлік, гледзячы як Гарлач ушчаперыўся ў яго міску, не сцярпеў, выскаліў зубы і брахнуў. Гарлач вырачыўся на яго і дзюбануў яго ў нос. Пудлік запеніўся і рвануўся да бойкі. Гарлач пусціў пер'е і дзёр сабаку па вачах. Курыную шайку агарнула паніка.

Напала паніка і на Гарлача. Ён шмыгануў на плот, потым на свіран, а са свірна на хлеў. Унізе, у лапухах, рагаталі куры-жонкі. Гарлач стаяў на шчыце і прытвараўся, што нічога не чуе. Пудлік высалапіў язык у насмешку.

Гарлач са злосцю зляцеў у чужую бульбу. Ён пакінуў сваю сям'ю на цэлы дзень.


ДЗЯГА

На бацькоўскім сходзе ў шостым класе настаўнік прачытаў уголас сем двоек сына: матэматыка, гісторыя, фізіка, геаграфія, польская мова, руская мова, беларуская мова.

Толькі біялогію ведаў ён на пяцёрку.

— Быў першым вучнем... — сказаў сумны настаўнік.

Бацька анямеў.

У той вечар ён доўга шукаў сына — заглядаў пад стол у кухні, асвятляў запалкамі куты пад ложкамі, палез па лесвіцы на гару, хадзіў у хлеў і да гумна. Абышоў сад і задворкі. Лістападаўская завіруха скакала да вачэй.

Заспявалі першыя пеўні, а сына няма. Маці мацней заплакала, бацька абмяк. Вышаў дагледзець карову, якая выкруціла ў плоце нагу.

— Абжора ліхая, чорт носіць яе па платах, — бацьку аж свярбела нашпарыць карову віламі па скабах.

У шопцы, за хлявом, дзе начавалі куры, выбухнуў лопат крылаў і несамавіта засакатаў певень. «Тхор!» — ладумаў бацька і падкруціў кнот ліхтара, на бягу шукаючы каменя ў балоце.

— Сем двоек... — прахрыпеў бацька; дрыжачаю рукою паставіў ліхтар і паволі расперазаў дзягу.

— Тата... татачку!... больш не буду!!... папраўлюся!!!

Певень шмыгануў першым, забрахалі сабакі, За сцяною ляніва рохкаў кормнік — як бы штосьці лічыў.

Прышоў начны стораж.

Было ўжо па ўсім. Бацька падкідаў ботам іржавыя гаршчкі з зямлёю, у якіх расла рунь. Сын заікліва прызнаваўся, што прычынаю яго двоек была кніжка аб гадоўлі курэй, якую чытаў. Вычытаў, што куры нясуцца і зімою, калі даваць ім рунь, жарству, тоўчаныя лупіны яек, сечаныя буракі... куратнік цёпла абкласці снапамі саломы...

— Здурэў, зусім здурэў!! — затросся бацька, заўважыўшы стоража.

— Дзіця маё, чаму не вучышся, глупствамі займаешся!? — галасіла маці.

— Больш не буду... — усхліпнуў сын, хаваючыся за матчыну спіну.

На дровах пад страхою праспяваў певень, падкурчыў нагу і рыбіным вокам утаропіўся на ліхтар.

Стораж пашоў.

Вёска надоўга мела ўцеху. Чыстая смехата: сын мацае курэй!

На весну настаўнік арганізаваў гурток юных гадоўцаў. Сын не запісаўся ў гурток. Яму часта снілася, як бацька распярэзвае дзягу...


САЛЮТ

Калі апавешчана безагаворачную капітуляцыю фашыстоўскай Нямеччыны, мы цэлай шайкай пабеглі на луг, расклалі вогнішча, укацілі ў вогнішча снарад і з радасцю «урр-рр-аа!» пахаваліся ў абваленых акопах.

Галлё было даволі мокрае, агонь душыўся ў густым дыме, і снарад ляжаў бездапаможны, і бязрукі, не могучы нас пацешыць. Тады выскачыў Ляры, за ім Піндаль, потым я, а за мною Зяграч. Падыйшлі да снарада, ён ляжаў з гільзаю.

Я паспеў глянуць толькі на гільзу і заснуў. Прыснілася цемната.

Калі прачнуўся і расплюшчыў вочы, каля мяне ляжаў Зяграч з гільзаю ў жываце; зайздросна трымаўся за яе аберуч, як за цацку старэйшага брата. У канцы луга хтосьці круціўся, бы пастух, якога моцна пабілі за каровы ў шкодзе. Гэта Піндаль.

Я схапіўся на ногі і чуць не зваліўся, страшэнна запякла кулына!

У бальніцы дасталі з кулыны два пярэднія і адзін кутні зуб Ляра. Усё, што па ім засталося.

Маю іх.

Ведаю, што гэта немагчыма, але ад пэўнага часу стараюся забыць пра іх, яны зусім такія самыя, як зубы ў майго падрастаючага сына.


ЁН

У школе вечарынка. Дзяўчаты фанабэраць. Хлопцы прытвара-юцца занятымі. А ён збоку, каб першым паспець да Зіны, калі зайграюць танец. Зіна вельмі прыгожая, але яна не ўмее танцаваць, танцуе цяжка і ён цешыцца, што ніхто яму не адбярэ яе. Выводзіць яе на сярэдзіну, каб усе бачылі гэта, ловіць усмешкі, як белакрылыя ма-тылі, ад якіх адна радасць.

Стаўшы дарослым, ён помніў аб тым. I ад таго, ныраючы ў хітрасцях жыцця, рабілася яму гідка.


ПРЫБЫТАК

Калі зіма ўжо пабітая, але яшчэ прытаілася ў ельніках, а зеляніна асцярожная і нясмелая, бачым сонца: святло, блакіт і прастор. Бачым далёка: аж дзяцінства пакудлачанае, маладосць фанабэрлівую і, урэшце, памылкі дарослыя.

Эх, каб чалавек меў такі зрок у васемнаццаць год!

Да аглядак дык усе мы майстры...


ГУЛЬНІ НІБЫ ДЗІЦЯЧЫЯ...

Галасістая радасць дзесяцігадовага палкоўніка Сашкі, які разграміў снежкамі каманду Шамруховых дзяцей. На яго глядзіць з перапалохам певень пад страхою, прытаіліся ў ценю парасяты, перасталі часацца вераб'і на бярозе, чарада гусей анямела ля студні.

Усе глядзяць на Сашку.

Прыбеглі паглядзець на Сашку Віця, Ваня, Надзя. Віця і Ваня хочуць быць Сашкавымі паручнікамі, а Надзя згодна застацца салдатам-санітаркаю, але толькі да заўтра. Ад заўтра яна павінна стаць паручнікам.

— Салдатаў пашукайце сабе сярод малых!


ПІСЬМЫ ДА ТАТЫ

Над акном гудзіць тэлеграфны слуп, іх многа ўскрай вуліцы і шашы. Каб пабачыць той астатні, за горкаю, што бліскае ізалятарамі і дратамі! На нашай вуліцы драты не такія, ізалятары не бліскучыя.

Учора бабуля казала, што па дратах шлюць пісьмы далёка, далёка, аж у Саколку. Мама кожную нядзелю піша да таты, а потым сядзіць упоцемку і плача. Робіцца так сумна, што я хаваюся пад ложкам.

Ведаю, чаго плача мама!

Пэўна, на драты пад ліпаю сядаюць вароны і дзюбаюць маміны пісьмы, кідаюць на вецер. Скажу маме!

Сёння я дачакаюся, пакуль пачнуць высылаць пісьмы па дратах з пошты ў Шыманчыкавай хаце... Бо без пісем забыў тата дарогу да нас. Шкадую я тату штодзень, як толькі ўстану з пасцелі.

Усе дзеці маюць тату!


ДЗЯДЗЬКІ

Чаго б'ешся, Жоржык! Не ведаеш, што баліць мне галоўка?! Да нас прыходзіў дзядзька і мама спала з ім, а не са мною.

Да нас прыходзяць дзядзькі такія высокія і тоўстыя, добрыя і злосныя. Учора быў добры дзядзька, бо даў мне многа цукерак, мы гулялі ў ката і мышку. Я быў катом... А ў нядзелю прышоў нядобры дзядзька, бо хацеў набіць мяне дзягаю, мама плакала пад коўдраю...

Заўтра прыдзе такі добры дзядзька, дасць пакаштаваць чарку, будзе весела, весела...

Мая мама адважная, дзядзькі баяцца яе, просяцца. Я люблю маму.


ХВІЛІНА ЗАДУМЕННАСЦІ

Ведаў, што такое быць раз на возе, раз пад возам. Думаў аб тым, думаў, не гаварыў, не мог — слухалі дакладна наадварот. Думаў прыблізна так: дзе канчаецца годнасць чалавека? На якім кіламетры дарогі жыцця багно, калі чалавек больш падобны да свінні — і цвярозы, і п'яны?

Пытанне зусім няпростае.


ВОПЫТНАСЦЬ

Горш, чым хамаў і ворагаў, ненавідзеў ён тых людзей, якія многае разумелі і адчувалі, але якім хацелася чхаць на ўсё, якія маглі б нават не дапусціць да таго ці іншага зла, але якім было ўсё толькі ігрышчам як Рым, падпалены Неранам.

Змарнаваў ён добры кавалак жыцця, пакуль усвядоміў сабе, што тыя людзі нічога не разумеюць і не адчуваюць сэрцам-душою. Шкада таго кавалка жыцця. Але ж ён мог патраціць на тое цэлае жыццё! Так, мог патраціць...

I зрабілася яму лягчэй.


СУМНЕННЕ

Ад жыцця даведаўся тое, аб чым чытаў у кніжках не раз, што ў найгоршага лайдака, зладзюгі, п'яніцы, даносчыка, кар'ерыста прыгажосць перад усім, на першым месцы. Не напаказ — найчасцей, у глыбінях душы, бы бліск плоткі на бяздонні, якую таму заўважаем, што куды не глянь: пуста, цёмна, страшна.

Узбрыдзіўся прыгожымі мужчынамі, іх — або ветлівасцю ідыётаў, або красамоўствам ашуканцаў, або жыццём бяссэнсавым, страшэнна бяссэнсавым.

У імкненні да прыгожага людзі робяць памылку, атоесамлі-ваючы прыгожае з яго выглядам, формай, забываючыся пра сэнс таго, змест таго; памылку, якой не заўважаюць, бо адвечная і вечная. Таму і імкненне да праўды.

А думаючы аб прыгожых жаняынах — думаў аб годнасці. Бо, годнасць мае цяпер у яго адну-адзінюсенькую назву: жанчына. Жанчына дае жыццё, яна — маці свету! (Мо аж так не думае, але адчувае якраз так). Чым болып зганьбаваных жанчын, тым больш зганьбаваны свет...

Знаходзіць гэтыя свае думкі, бы даўнія пісьмы да другой жонкі, што валяюцца ў камодзе з бялізнаю; думкі — ужо макулятура, думкі — ужо выкінутыя газеты, думкі — ужо высахлая трава, думкі — ужо яму смецце. Людзі ж вераць толькі самі сабе.

I забаліць сэрца.

А мо так яно павінна быць?


КАХАННЕ БЕЗ УЗАЕМНАСЦІ

Ён схаваў яе імя, закопваў яго штораз глыбей. Часамі адкопваў, каб паглядзець для пэўнасці, быццам скнэрлівы багацей. Сцярог імя, наглядаў за ім, як шчаслівы ўласнік скарбу.


ПРА НАЙВАЖНЕЙШАЕ

Хворым не шукаць праўды. Таму лекары ашукоўваюць іх з чыстым сумленнем. Праўда можа забіць. Найважнейшае: жыць, жыць, жыць, колькі ўдасца!

Пытанне толькі: як? Як жыць? Якой цаною?

Вечнае пытанне.


ТЫМ, ШТО ЛАЮЦЦА

Ёсць спосаб, каб не лаяцца на вуліцы, дома, пры чужых. Трэба выйсці ў поле далёкае і выкрыкваць страшныя праклёны, і доўга: гадзіну, дзве гадзіны. I не сціхаючы. Найляпей у нядзелю, калі ніхто не працуе ў полі. Несумненна, у гэтым нешта падобнае да жаніцьбы, асабліва, калі жаніху трыццаць пяць год, і ён ужо схільны астыць.

Вядома, было б абсурдам раіць кожнаму гэты спосаб, але некаторым, яшчэ не загарэлым у лаянцы, магчыма, аказаўся б ён дабратворным.


СВЯТА Ў 1945-ЫМ

Далёка Берлін, выпіхаў у неба сваё чорнае сумленне, спавядаўся і спавядаўся...

Дзевятага мая 1945 года я аддаў конаўку трафейнага спірту сімпатычнаму лётчыку за тое, што павазіў мяне на самалёце. Пакруціліся над палявым аэрадромам, адляцелі далей, зямля зялёная, светлая і вечная, і, гледзячы на яе, мелася пачуццё радасці, толькі радасці.

З вышыні сто метраў відаць, як скачуць вавёркі па лесе, бы жабкі па дрыгве. А ў лесе святочны адпачынак, ляжаць мужчыны, на спіне, на жываце, бязладна раскрыжаваныя; ляжаць жанчыны, то там, то сям, матылі з бессаромна аголеным целам.

Гэта трупы.

— Трымайся! — лётчык выскаліў зубы, тузануў да сябе рычаг. I паімчалі па сонца.


У АБАРОНЕ ФАНТАЗІІ

Чалавек часамі думае вельмі дзіўна, але як не дзіўна думае, усё праўдзівае, бо так магло быць або было так, таму, што час ад часу людзі маюць магчымасць рабіць усё, як думаюць, як захочуць, як жадаюць.


ВЕРШ ПРОЗАЮ

Ля бобікавай буды, на панадворку майго дзяцінства, вырасла атамная фабрыка. Яе дырэктарам з'яўляецца бацька; рэактарам кіруе маці, а брат адкрыў штосьці вельмі новае і вельмі важнае...

Гляджу на іх.

Бацька скруціў самасею і закурыў. Маці прашаптала «Божа»!. А брат паглядзеў на мяне і здзівіўся!?

— А ты яшчэ чарнарабочым!?

Ад сораму за самога сябе я прачнуўся. За акном, на вуліцы, звінелі званкі трамваяў...


ВІЗІТАЦЫЯ НАЧАЛЬНІКА

Ён першы раз выклікаў службовую легкавую машыну і паехаў на далёкую будову, яна галаслівіла на ўскраіне Беластока, за пасекаю каляровых гмахаў. Гледзяяы на забудаваны Беласток, ён адчуў штосьці такое, што называецца дастойнасцю, гордасцю, справядлівай ганарлівасцю. Было гэта здзіўленне чалавека, які ўбачыў высокія горы, хаця і ведаў, што яны ёсць на свеце.

Калі ён апынуўся ў сваім ціхім кабінеце і разгарнуў рулоны планаў, яму выдалася смешным яго пачуццё, і ён быў задаволены, што нікому не расказаў аб ім.

Паглыбіўся ў працы.


ГАНДЛЯРУ СУМЛЕННЕМ

Хочаш родную песню сваю захаборыць усмешкаю тлустаю, каб штурхануць яе ў бездарожжа гасцінцаў вясковых! Як матку непатрэбную.

Але песня вяртаецца птушкаю пад парогі твае ўтульныя, каб прабачыць звыроднае адрачэнне сыноўскае. Як голуб кахання.

Ды ты прамяняў ужо каханне на ўтульнасць.


ШПАЦЫР ПА НОВАЙ ПЕРЫФЕРЫІ

Усё заўважыў адразу, калі першы раз праходзіў сюдою, па нагах гэтых вуліц, упоперак, ускраем гарадскога парка, цяністай сцяжынаю, мяжою ценю і святла. Цудоўныя домікі. Час махнуў на ўсё, разлёгся на сонцы і задрамаў. Рай на зямлі.

Была нядзеля.

Пры вуліцы Цяністай, і далей: Ягаднай ды Белавежскай, зграбныя домікі з тэрасамі, ляжак на сонцы, на верандзе гуляюць у карты, на панадворку раве матацыкл, паўголыя хлопцы. Перыферыя Беластока, брыдкія жанчыны, з мужчынскім голасам, сіплым, з зацятымі вачыма, скнэрлівыя. Дзяўчаты бяздумныя, з ягадкамі роцікаў, змораныя дабрабытам, які каштаваў здароўе іх бацькоў.

Ад вуліцы Цяністай пахне дзяўчатамі, цяжкастраўнай кухняй. Насупраць Ягаднай забівае дух недарэчнасць, недарэчнасць спакою, пусты ляжак пад вішнямі, буйныя загоны невядома каму?

Недзе пасярэдзіне Белавежскай — баль, выдурняюцца да вечара, нібы танцуюць, нібы спяваюць, потым робяць глупствы ў кустах чагосьці (язміну?).

Выскачкі!


АДЫСЕЯ ПАЎМЕШЧАНІНА

Зайздросцяць: ён пабудаваў сваё жыццё!

Купляў цэгла па цэгле, будаваў паверх за паверхам, бачыў далей і радасней. А калі думаў аб першай дзяўчыне, жыццё ўжо, бы небаскроб, ды навокал будынкі меншыя, штораз меншыя і меншыя, такія самыя і такія самыя, аж хаваюцца ў паркай зеляніне прыгарадаў паўвясковых, задаволеных хлеўчыкам — у хлеўчыку тлустая свіння, адкормленая на кухонных памыях. I пах ад летняй кухні, у якой (ужо) жонка смажыць катлеты на абед.

I летняя бура з бліскавіцамі быццам у хаўтурным фільме пра хаўтурнае жыццё.


СУСТРЭЧА

Напаткаў іх выпадкова, у магазіне дамскай канфекцыі пры Ліповай (Беласток). У яго дара-гі летні касцюм і белыя здаровыя туфлі; гальштук яснага колеру, за пяцьсот шэсцьдзесят злотых, выглядаў цудоўна на кашулі загранічнага вырабу. Падбародак, як буйная, але пераспелая сліва.

Жонка, як кветка.

— Жоржык! — сказаў я да яго, і ён моцна здзівіўся.

Юрка!

Ён гаварыў да жонкі:

Вераніка! Гэта Юрак, мой сябра дзяцінства... Гаварылі глупствы. Апошні раз бачыліся дзесяць год таму назад, калі яшчэ не былі дарослымі.


ПАСЛЯ ВОДПУСКУ

Яны вярнуліся з месячнага адпачынку над возерам Зэльва ў апошні дзень водпуску.

Ён сеў на падлогу і распакоўваў чамаданы з брудным адзеннем, пасудаю, туалетавымі прыборамі. Яна пайшла ў кухню заварыць гарбаты.

У той вечар пакладавіліся спаць вельмі рана і доўга расказвалі сабе.

У шэсць гадзін раніцы яна разбудзіла яго і сказала:

— Уставай, сплюх мой мілы. Час на работу. За акном буяніў горад.

Ён прыціснуў яе да сябе і заплакаў.

— Каханая мая... — яе валасы яшчэ пахлі сонцам.

Яна падумала, што яму сніўся страшны сон; падумала таксама, што ён моцна кахае яе. Але гэта была няпраўда.

Яму снілася тое месца на возеры Зэльва, дзе вада сіняя-сіняя, а далей прастор цішыні, зеляніны і святла.


СТАЛАСЦЬ

Вясна кароткая.

Дрэвы квітнеюць у палове мая, але лісці растуць яшчэ доўга, і праўдзівая вясна пачынаецца ў чэрвені, калі цяплынь і буйнасць. Так усяго адзін месяц, а ў ліпені ўжо відаць, што цвет даў. Добры плод і марны плод растуць аднолькава доўга. Ды на добры плод чакаецца з нецярплівасцю, глядзіцца на яго з дня ў дзень.

Вясна вельмі кароткая. Канчаецца яна, калі лісце пакрываецца пылам. Далей мы ўжо ведаем што будзе — далей адно чакаем.

Юрка называўся Асіновіч. Меў трыццаць год і думаў аб старасці.

Знаёмым па сорак год, і яны старыя.

Да старасці дзесяць год і Юрка сумняваўся, што за дзесяць год даб'ецца чаго-лень. Быў якраз у тым узросце, у якім час было дабіцца чагосці — і застаўся нічым. Проста, чалавекам, які някепска жыве. Ці трэба было канчаць аж акадэмію, каб някепска жыць?

Ці не смешны я?

Хвілінамі чуўся як той, каго гоняць сабакамі і ён дабегшы да варот, бачыць, што вароты зачынены наглуха! Значыць, канец... Не, яшчэ не мог пагадзіцца з тым, хаця ведаў, што трыццаць год — гэта ўзрост, у якім відаць, чаго чалавек варты.

Бачыў гэта па знаёмых.


ДЗЮБАГРАЙ

Размова з ім мела пах моцна салёнага мяса.

— Ты, слухай, ты! — гэтак ён да Дзюбаграя. — Ты, чуў, як цыган за сяброў павесіўся?

I зноў ён:

— Слухай, ты: колькі вуліц, столькі праўд. О, глянь на нашу праўду, за акном...

У тупым рэстаранчыку, ля акна з зялёнымі заслонамі, чысценька сядзелі жанчына і хлопчык, пяці, мо, шасцігадовы.

— Дзюбаграй ты, эх, ты...

— Сціхні! — Дзюбаграю раптам зрабілася вельмі прыкра.

— Нічога не разумееш, ты...

— Хочаш у морду! — Дзюбаграя судзілі. Судзілі за пабой бармана.

— У морду? — той паглядзеў на нейкае смецце. — У морду...

Выйшлі на вуліцу і гаварылі яшчэ. У вуліцы далечыня, пустая і здзіўленая. На двары нядзеля.

— Стань, кажу. Стань! — Дзюбаграю не хацелася ісці адсюль.

— Дзе піва прадаюць? — той стаў, яму ўсёроўна. — Ліманаду люблю... купім цукерак. Я не каштаваў цукерак...

Накрышылі слоў, заспявалі. Памяталі, як пад'ехаў міліцэйскі патруль і забраў іх у выцверазільню. Гэта памяталі. I таксама тое, што не дакончылі размовы.

Дзюбаграй памятаў яшчэ, што жанчына і хлопчык усё гэтак жа чысценька сядзелі. Ім падалі абед.


НЕШЧАСЛІЗЫ ВЫПАДАК

Да яе заходзіў Сяргей, і яна хадзіла з ім на забавы, танцавалі і смяяліся, пілі ліманад і смяяліся. А калі было ёй дваццаць год, пілі гарэлку. Тады прыйшла на забаву маці, дастала з-за пазухі лейцы і пачала біць яе. Сяргей засланіў яе сабою, маці біла раз па ім, раз па ёй, аж змучылася.

Сяргей быў з бядняцкай сям'і і не меў прафесіі. Яна была таксама вельмі беднай, але прыгожай, і маці хацела выдаць яе замуж за кагосьці з багатай сям'і. Потым, за сваяка Юліка.

Юлік дастаў спадчыну па дзядзьку ў Буэнас Айрэс, які памёр там, і бацькі Юліка заказалі ў вясковага святара паніхіду, на паніхідзе была яна і маці. Пасля паніхіды быў пачастунак для сваіх — спаілі Юліка і яе, і ўкладавілі іх у пасцель. Назаўтра пілі яшчэ. Гэта было ўжо вяселле, зацягнулася яно да пазна, апоўначы святар даў ім шлюб перад абліччам Хрыста, яна была моцна п'яная і Юлік трымаў яе аберуч. Яе маці плакала ад радасці.

Яны хутка выехалі ў Буэнас Айрэс. Было гэта пасля вайны.

У гэтае лета яна прыехала наведаць вёску, пайшла на магілу маці, але заплакала толькі тады, калі ўбачыла Сяргея. Сталася гэта на вуліцы і ў белы дзень.

Праз гадзіну ад'язджаў аўтобус у Беласток, яна хутка спакавалася і ад'ехала ім. У Беластоку зайшла ў саборную царкву і доўга кленчыла. У саборы пуста і змрочна. У вечары выехала ў Варшаву, там села ў поезд, што ідзе цераз Кракаў у Вену, далей у Рым і Неапаль. У Неапалі выкупіла білет на параход «Санта Марыя», які цераз тыдзень адплываў у Буэнас Айрэс. Выклікала таксі. Заехала ў дарагую гасцініцу. Наняла апартамент і першы раз за ўсю дарогу моцна выспалася. Было ёй ужо добра. Ранкам выбралася ў горад і, калі пераходзіла цераз вуліцу, наехала на яе грузавая машына. Шафёр быў п'яны, крычаў паліцыянт.

Памерла ў карэтцы (да бальніцы).


У ПЕРШЫ ДЗЕНЬ ВЕЛІКОДНЫХ СВЯТ

Вера пакінула мяне ў першы дзень Велікодных свят. Яна сказала.

— Ляпей будзе, калі я выеду.

Я не аказаўся. Хацеў сказаць, што я вінаваты. Потым сказаў:

—Я правяду цябе да аўтобуса.

Яна канчала зашпіляць гузікі плашча.

— Памагу табе нясці пачку, — сказаў я.

На табурэце вялікі пакунак чагосьці, а каля табурэткі лёгкі чамадан. Я ўзяў пакунак і мы выйшлі.

Сярэдзінаю вуліцы Марыі Складоўскай-Кюры ішоў хлопец і смяяўся да дзяўчыны на тратуары.

Я стаў і сказаў Веры:

— Пачакаем на таксі.

З сонечнай далечыні выехала аслепленае таксі. Хлопец замахаў рукамі, падбегла дзяўчына, яны вельмі цешыліся. Таксі спынілася, бы певень распусціла крылы дзверцаў, хапаючы малады смех.

I стала ненармальна пуста.

На аўтобусавым вакзале, куды я прыйшоў з Вераю, гусцела цішыня. Бялелі твары людзей, уцалелых у невядомай катастрофе, ашаломленых тьгм, што яны яшчэ штосьці бачаць. Твары, недагледжаныя і непатрэбныя, як у шафёраў, пакрыўджаных на сабачую службу ў гэты дзень. Вера ад'ехала.


БУРА НА ХУТАРЫ

Як толькі мая памяць сягае, бура заўсёды паяўлялася з-за Прафіткі, гары, ад якой пачыналася даліна — вялізная міска, а наша хата ў ёй бы нясмачная скварка, сасмажаная на вугалёк. Мой бацька ўсё жыццё збіраўся пакласці пад хату новыя падрубы і ў апошнія дні жыцця даверыў гэтую справу мне, маладому гаспадару. Бацька меў наказ ад свайго бацькі — майго дзеда, каб пакласці новыя падрубы пад хату, і я не даў бы рукі адсекчы за тое, ці часамі не прадзед меў зрабіць гэта...

З Прафіткі дзень у дзень збягае ўніз шаша, нырае ў зялёны чарот над рэчкаю, у якой часамі купаюцца дзяўчаты, і, набраўшыся адтуль разгону, шнуруе пад высокую гару па другі бок даліны, прадаўгаватую гару накшталт паднябеснай траншэі. Значна вышэйшую ад Прафіткі. Пад той гарою, што значна вышэйшая ад Прафіткі, часта псуюцца аўтобусы і тады можна голым вокам бачыць, як жанатыя мужчыны апякуюцца непатрэбнымі жонкамі, і як жонкі зайздросцяць паненкам, а кавалеры зайздросцяць жанатым, мараць не столькі аб жаніцьбе, колькі аб правах, якія дае жаніцьба. Гэта ясна. Уяўляю сабе, што чаўплося б у ваколіцы папсаванага аўтобуса, калі б не было Бога ў небе, а на зямлі міліцыі з судамі.

Пад вечар сапраўды пачуліся грымоты за Прафіткаю, і засняжыў пылок на шашы, пылок молатага цукру, калі патайком глытаеш у каморы дзівосную матчыную мазурку на Вялікдзень. Галодныя грымоты. Пакуль чуб хмараў высоўваўся і высоўваўся, пакуль паявілася даўно непаголеная фізіяномія буры з зубелямі бліскавіцаў, фізіяномія, якая найменш тры дні не ела, выбзыкнуў перад самым носам яе, з-за Прафіткі, адурэлы аўтобус і так паімчаў уніз, так пранырнуў цераз чароты, у якіх ужо нарабіў пад сябе масток, так скочыў на паднябесную траншэю, што здавалася: вось надыходзіць канец свету. Стрэхі поўныя птаства: галак, шпакоў, вераб'ёў — пад стрэхамі куры з цётчынай зацятасцю ўкопваюцца ў зямлю. Свінкі неспадзявана разбрыкаліся па загарадзе радасцю рэкрутаў на апошняй забаве ў вёсцы; свінская прыемнасць упаўшых духам, пасмутнеў конь, прыдурэлі каровы, не гаворачы пра авечкі. Паветра набрыняла надзеяй, што хата ўсё-такі будзе плываць, яна ж з'яўляецца драўлянай, кожнаму хопіць кавалак чагосьці...

Маці зачыніла акно, каб пярун не ўдарыў, не спаліў...

Па небе прайшоўся чорт з віламі, выгібаючыся ад рогату быццам старая паненка ўбачыўшы надзею, і, каб не страціць яе, іржыць недвузначна. Аўгобус, калі не пагубіў колаў, напэўна сядзіць у сваім гаражы, схаваўшы смярдзячы хвост, ды плюскае шклянымі бельмамі гультаяватага сабакі. Вёз пасажыраў, як бобік кошку на хрыбце, палёгку меў пры хуткім бегу, вельмі хуткім бегу, такім хуткім, што дайшло да рэдкай хвіліны згоды. Прапаў за траншэяй.

Ну...

У пекле знайшліся мы ноччу, аселі на самюсенькім дне, над намі дагараў свет. А мо гэта ўсмешкі чарцей, пахіленых і прабуючых убачыць нашу хату?

Маці малілася штораз галасней. У суседняй вёсцы ўспыхнуў пажар, асвятляючы шыбы, дождж, дрэвы, выгнаныя на загуменне цені кароў і каня, слепнякі сабакі, плот, каменні...

Я выбег на парог і глядзеў на пажар з радасцю, бо ўбачыў, што свет існуе.


ДАЛЕЙШАЕ ЖЫЦЦЁ МАНЬКІ I ЯЕ СМЕРЦЬ

Пралог

За іконаю тлее пісьмо ад дачкі.

*

Манька прачнулася на світанні. Падаў дождж, па поцемку стракацеў па шыбах, бы запознены любоўнік. У коміне хіхікаў прастуджаны вецер.

Манька ссунула на грудзі коўдру, выцягнула на холад рукі. Яна забаялася задрамаць: ёй сніўся пакойны муж Рыгор — і вайна.

...Маньцы вайна пачалася ў нядзелю рана, калі са страху перад самалётамі не накарміла свіней. Рыгор вымасціў логава ў каменным склепе, выпусціў жывёліну. Самалёты бамбілі гасцінец, на які выройвалася салдацкая маса. Вайна йшла гасцінцам, і спадцішка прыглядалася ёй вёска. Не было сну тры дні і тры ночы. У чацвёрты дзень настала ціш, як у свята, калі ўсе на абедні ў царкве: бляялі авечкі, рыкалі каровы, коні брыкалі па выгане. Прыпякала сонца. У той чацвёрты дзень вайны Манька, гледзячы на гасцінец завалены машынамі з дабром думала аб тым, што вайна не ўсім прыносіць няшчасце. I Рыгор глядзеў на гасцінец, і думаў аб тым самым. Яго забілі немцы адвячоркам, на гасцінцы, з мяшком салдацкага цукру на плячах, і на вачах Манькі, каля Манькі! Яе не стралялі. Немцы абступілі Маньку, рагаталі — і пагналі яе ў жыта на зганьбаванне. Рыгору выстралілі ў лоб і ён упаў тварам на зямлю, каб не бачыць...

Той далёкі адвячорак явіцца Маньцы ў позірках суседак і ў бесцырымоннасці мужчын да яе.


Эпілог

Трыццаць год Манька прагаравала на гаспадарцы, дакладна трыццаць год ад смерці Рыгора ў пачатку другой сусветнай вайны. У мінулае лета Маньчына дачка, Надзея, маладая вучоная, забрала матку да сябе, у Варшаву. Манька ў яе захварэла і памерла без пары, без сівых валос. Памірала, несучы ў магілу цяжар таямніцы таго, што ў жылах Надзеі плыве кроў забойцаў Рыгора...

Манька памірала цяжка.


ВОСЕНЬСКАЕ СОНЦА

Жылі сабе дзед з бабаю: Рыгор з Карусяю. Рыгор застудзіўся ў капанне бульбы. Паліла гарачка.

— Дзе сын? Дзе мой сын!? — трызніў ён. Пры памяці маўчаў.

Выў сабака. Месяц выскаліўся ў акне, бы злыдзень.

Каруся выйшла на ганак. Знізу, ад зямлі, пацягнула каплічным холадам — сівеў прымаразак. Вялікая Мядзведзіца сядала на загуменні, а неба заплывала мацнеючай яснатою.

Дрыпаючы ў склеп па бульбу свінням, Каруся думала: дачка далёка, сын у Беластоку. Да дачкі нічога не мела — дочкі ідуць туды, куды іх бяруць.

Заграбаючы ў кошык бульбіны, праклінала здухамэнтамі жыццё.

Хтосьці адчыніў дзверы да хлява. Каруся вылезла са склепа і паглядзела: у дзвярах Рыгор.

— Чаго цябе выперла з ложка! — закрычала. Рыгор не адвярнуўся, Каруся падыйшла, каб накрычаць на яго. I замаўчала: ён плакаў. Збягаліся куры, бляялі авечкі, рыкала карова.

Каруся павяла Рыгора ў хату, паклала яго ў пасцель. Яна першы раз не перанялася галасамі галоднай гаспадаркі. Заціхла ля Рыгоравай галавы. Яе вочы мілавалі Рыгора і па-за ім не бачылі ды не помнілі нічога. Святлела раніца.


ПАМЯЦЬ

Ля вясковага могільніку спынілася легкавая машына.

Было гэта відаць ад Вераб'інага луга, дзе хлопцы расклалі агонь і пяклі бульбу. Спынілася яна плаўна і далікатна, заўважыў гэта са знаўствам трактарыст Валодзька, які перавозіў бульбакапалку Разбойніцкім гасцінцам у Маркавую даліну. Такую машыну меў местачковы лекар, але ён разбіў яе ў мінулым тыдні на вяселлі ў надляснічага. Якойсьці машынаю пазалетась ездзілі ўночы зладзеі і хавалі ў магілах крадзенае...

З машыны вылезлі дзяўчына і хлопец. Яны дасталі з багажніка штосьці вялікае і лёгкае, загорнутае ў паперу. За імі вылез шафёр і разглядаўся па ваколіцы ўпершыню.

Гэта Оля, якая яшчэ дзіцём выехала з бацькамі ў Беласток.

I яе незнаёмы муж.

Пажаніліся нядаўна — яны прывязлі вянок на магілу бабулі і дзядулі: вянок з белых кветак і зялёных лісцяў.

Абціх вецер. Ад акалелага голля пасыпаўся туман. Па кляновым лістку, прытуленым да старога крыжа, пацякла накоцістая асенняя сляза.

Поле глядзела вачамі вялікімі, як смутак. I зрабілася ўрачыста.


ВЁХА — БАГІНЯ ГАНЬБЫ

За агнямі Беластока, за апошнімі вуліцамі расшчэпленымі на трэскі прыгародніх сцежак-дарожак, у даліне за пагоркамі цямнее вёска. У вёсцы не відаць тых тысячаў агнёў Беластока; відаць толькі зарыва, якое асвятляе зоркі на небе, зайздросныя зоркі ў марозлівую ноч. Не стаю я ў гэту ноч на высокай мясціне за вёскаю, сяджу за цёплым акном і гляджу невядома куды. У хаце гудзіць вяселле і спяваюць «сто лят», а мне чамусьці сумна.

Адбываецца сялянскае вяселле: за сталамі з сотня гасцей, на стале вульгарныя літры, з боку музыканты, а ўсе спяваюць песню за песняй ды п'юць «да дна» і «да канца», і раз-пораз. I гавораць усе адразу, усе да ўсіх, сусед да суседкі, суседка да суседа, і ніхто нікога ў лад не чуе. Вяселле, як вяселле.

А мне сумна. Сумна няўжо ад таго, што вясельнікі робяць усё, каб вяселле не было сялянскім — каб было гарадскім, меставым. «Равела бура, дождж шумеў»... заціхла і прапала зусім ушматгалоссі вясельных Рэнаў Рольскіх, Вайцехаў Млынарскіх, Ірэнаў Сантар. Красамоўны сват папярхнуўся «актамі вэсэльнымі», «прошапань-ствамі» і яшчэ чымсьці — не памятаю, чым яшчэ. Чымсьці не ягоным, не сваім, але блішчучым, быццам багемскі пярсцёнак у вітрыне магазіна пры цэнтральнай вуліцы, дзе неоны і аўтамашыны, і напарфумаваныя тратуары. Аднак вяселле гэтае сялянскае яно, бо іншых вяселляў няма на свеце, гарадскіх вяселляў няма. Словам, вяселле.

Дружкі-сваячкі ў дарагіх сукнях, упрыгожаныя пераконанасцю ў тым, што яны не сялянкі, бо працуюць у Беластоку, папрыязджалі на вяселле не з суседніх вёсак. Дружбанты — сваякі ў чорных касцюмах дрэнна адчуваюць сябе ў хамуце манераў, украдзеных гораду, але не пацеюць аж да пятай ці нават сёмай чаркі. Яны таксама не сяляне. Адны старыя людзі чуюцца сялянамі і па іх тварах скачуць грымасы вінаватасці. Яны разумеюць, што ўсенька непрыгожае можа вынікнуць толькі ад іх альбо з-за іх. Хтосьці з маладых азваўся голасна да старога чалавека па-свойму, па-беларуску, голасна, і стары чалавек пачырванеў ад такой ганьбы, і хутка-хуценька адказаў ён маладому па-польску.

На вяселлі ў вёсцы, што за агнямі Беластока, гаварылі пра багіню кахання, ВЕНЕРУ, а побач яе ўбачыў я багіню ганьбы, ВЁСКУ, дакладней кажучы — ВЁХУ. А можа Вёха гэта няшлюбнае дзіця Венеры? Так было б ляпей, бо пашто нам багіня ганьбы! Было б ляпей ды гэта немагчыма, сам бачу.

Неспадзявана зразумеў я свой дзівацкі сум: усе чакаюць смерці Вёхі! I, як аб нябожчыку, якога не памінаюць ліхам, вяселле заспявала над раніцай «равела бура, дождж шумеў», «расцвіталі яблыні і грушы», «распрагайце хлопцы коні»... На світанні вясельнікі пачалі раз'язджацца: хто да аўтобусавага прыпынку, хто да чыгуначнага прыпынку, каб паспець на ранішнюю гадзіну працы.

У такую хвілю, калі праводзіш вясельнікаў за вёску, у дарогу, і паглядзіш здалёку, з высокай мясціны, на начны горад, будзе здавацца ён табе вялікім могільнікам у Дзень Усіх Святых.


ТОРГ

Там, дзе канчаецца Беласток, у асеннім закавулку стаіць дом на продаж. У нядзелю з'явіліся купцы: іх двух і хлопец.

Гаспадар спадзяваўся купцоў — нават хлопцу падаў руку.

— Панове, вельгахны дом, — гаварыў па-мазурску гаспадар, стараючыся адгадаць, хто тут праўдзівы купец, а хто ягоны дарадчык?

— Тэго, дом нямалы. Праўда, — сказаў купец у кажушку. Ён засунуў рукі ў кішэні і замаўчаў, як бы здзіўлены сам сабою, што загаварыў не па-польску.

Другі купец, падобны на гандляра з забеластоцкіх мястэчак, перабіў гутарку гаспадара:

— Давайце цану.

— Дзвесце!

— Э-э-э-э, мо і паўмільёна прыснілася вам, — зажартаваў той жа, што так дабіваўся цаны. I пачаў смяяцца лісліва, каб залагодзіць гэты жарт не на месцы, ад якога гаспадар аж засоп.

— Панове, дзвесце — цана дарэмная.

— Сто пяцьдзесят.

— Панове, не!

— Шчыты, як руіна.

— Панове, найважнейшыя сцены. Век стаяць ім, смала ядыная!

— Сто пяцьдзесят.

— Пане, ходзьце пан, памацайце сцены. Ходзьце, ходзьце...

— Відаць і так.

— Дзвесце і баста!

— Ой, але ж пан і Твардоўскі.

— Панове, я не з леткіх. Маё слова, як лянца ўланская.

— Пан служыў ва ўланах? — азваўся купец у кажушку — У якім палку?

— У 9-тым, у Гродне, потым у Сувалках.

— I я ў Сувалках.

— Разам!? — здзівіўся гаспадар. — Помніць пан капрала Равэцкага?

— Ну, і чорт быў!

— Панове, на польска-нямецкім фронце пад Чэнстаховаю яму жывот разваліла. Лямантаваў: «Дабійце мяне, няхай швабы не збыткуюць»...

— А нас пабралі ў няволю, і завезлі ў Саксонію.

— Каштавала вайна здароўе...

— Так, так...

— Я стары, жонка памерла. Крыся мае кавалера далёка. Выязджаем, дом збываем, купім там...

На ганак выйшла дзяўчына, дачка гаспадара, Крыся. Яна вынесла плашч бацьку, каб не прастыў на холадзе. Сказала ўсім «дзень добры», але яе вочы слізганулі толькі па стройным адзенні хлопца, прыпыніліся па-над бялістым каўняром кашулі. Вышэй сігануць яны не адважыліся. I павярнулі назад.

Старыя таргаваліся.

— За такі грош купіш пан дом мураваны, яшчэ нямецкі. Як цацка.

— Дзіцяці і ўнукам, — дабавіў купец у кажусе.

— Але не за сто пяцьдзесят, — разгарачыўся гаспадар. — Мне, старому, і на месцы аж за добры дом, але лёс Крысі патрабуе...

— Ну, пане, сто шэсцьдзесят і згода!

— Дзвесце, панове, дзвесце.

— Не будзь пан Твардоўскім...

Купец у кажусе нахіліўся да хлопца і сказаў:

— Ваня, а ты як думаеш? Хлопец паціснуў плячыма.

Хто яго ведае, тату...

— Я ж табе гэту хату купіў бы, — зашаптаў стары ад раптоўнай злосці, бо ўразіла яго абыякавасць сына.

Хлопец даўно глядзеў на ганак, дзе стаяла Крыся. Быў гэта той беластоцка-беларускі тып дзяўчыны, выраслай са скрыжавання крыві: адданыя вочы, пакладзістыя грудзі, гатоўныя рукі. Губы набрыняўшыя і гарачыя. Глядзела на хлопца і хлопец ведаў, што толькі ад яго залежыць, каб яна загаварыла. Ён не адрываў вачэй ад яе губ і адчуваў, як моцным быў бы ціск яе рук на яго шыі — у ціхім пакоі гэтай хаты...

Сонца свяціла і свяціла, чапляючыся да дзяўчыны, да яе пераспелых грудзей у павуцінні дарагой блузкі. Каленні дзяўчыны чырванелі, а хлопец маўчаў і маўчаў.

Торг адклалі да другой нядзелі.


ВЯСЕЛЛЕ

Ліля выходзіць замуж.

За сталамі наліваюць чаркі. Вочы ўсіх, як у паважных людзей, якія ведаюць, што будуць спітымі. Пазычаны адаптар зайграў «Я люблю тебя жизнь»...

Лільчына вяселле.

У фальбанах фіранак шалее вецер. Ад спеваў, крыку, піску гаснуць зоркі ў квадратовым акне.

— Гоооркааа вооодкааа!!!

Твары наліваюцца крывёю. Рука Васіля папаўзла каштаваць каленняў пані магістр, якая ўскочыла на крэсла і, замятаючы сукняю крэм на торце, разгаласіла:

— Ліля, твой муж пацан, сароміцца пацалаваць цябе!

Гэта памагло. Малады салодзіць «горкую водку», цалуючы Лілю ў верхнюю губу. Пані магістр ляпнула Васіля па плячы і закамандвала:

— Рассунуць сталы! Будзем танцаваць, як у Варшаве!

Учынілася звалка. Мела гэта той добры бок, што былі выяўлены слабакі, якія пападалі мордаю на падлогу.

— Гэй, твіста!

Блізка ляснуў пярун і ўгары загалгаталі майскія грымоты. Цёты перахрысціліся, дзядзькі кінуліся зачыняць вокны. Пані магістр меле першую рунду твіставай спіралі, а Васіль дрыгае вакол яе вёрткага зада.

У бакоўцы плача Васілёва нарачоная.


ШЛЮБНАЯ НОЧ

Андрэй, як усе нармальныя людзі, дапускаецца таго, што звычайна называецца свінствам. Тады Андрэй не глядзіць у вочы жонцы Марысі.

— Маеш непрыемнасці на рабоце? — пытаецца жонка, яна не ведае праўды. — Адпачынь, ты перамучаны.

Марыся і Андрэй пакахаліся неспадзявана, калі восень у кустах счырванела. Шлюб адбыўся 13 лістапада, у гэты дзень першы раз ён пацалаваў Марысю і то пры сведках. Марыся заплакала ад сораму. Шлюб адбыўся на трэцім тыдні іх знаёмства, бо Андрэй меў незвычайную магчымасць адразу атрымаць двухпакаёвую кватэру. Але гэта была яго выдумка, махлярства. Яму вельмі моцна залежыла на Марысі. Кватэру атрымалі цераз паўтара года. Пасля шлюбу сус-тракаліся на скрыжаванні вуліц Электрычнай і Міцкевіча, ішлі ў парк, заходзілі далёка. Цалаваліся пад голымі дрэвамі. Падаў рэдкі снег з дажджом. Дзень у дзень Андрэй хадзіў крокам шалёнага па цэлым Беластоку, ніхто не хацеў наймаць пакой для маладой пары: дзеці будуць, пане, балаган! Аж махлярства яго выдалася, Марыся нічога не сказала, больш не з'явілася на скрыжаванні. Пайшоў да яе, бацька выціснуў мужчынскі жарт, выпілі паўлітра, прыйшла маці. Сказала: — Жыві, Андрэйка, у нас пакуль што...

Кватэра малая, меншы пакой бы засек, там маці з бацькам, і брат Марысі; у большым — дзве сёстры, якія прытвараюцца, што спяць, а на сафе, ля процілеглай сцяны, Марыся з Андрэем. Яна плача — зразу думаў, што смяецца.

Потым доўга паліла Андрэя думка, чаму найбольш агідныя жарты і найбольш жудасныя праклёны датычаць самага прыгожага ў жыцці, кахання, адносін паміж мужчынам і жанчынай?


РАНІЦА

Валодзька працуе да паўночы. Такая ў яго праца: і доўга спіць маладым сном. Рэдка бывае ў яго бяссонніца — тады ўстае ён рана-ранюсенька, і ходзіць па кватэры без прычыны. У бяссонныя ночы жонка стараецца, як толькі можа, каб Валодзьку агарнуў моцны сон і, калі гэта не ўдаецца ёй, і ён не засынае аж да світання, і маўчыць, яна ведае, што ён яшчэ не кахае яе. Але ён добры чалавек, і ёй добра з ім.

Валодзька не таіў, што адзінай дзяўчынаю, якую ён кахаў, была Кіра і, што Кіра не кахала яго, яна выйшла замуж у Шчэцін, два гады таму назад.

Учора Валодзька даведаўся, што яна ўжо нарадзіла.

Сёння ён устаў вельмі рана і адразу пайшоў мыцца, устаў ён у чатыры гадзіны. Прыснілася яму, што Кіра ўтапілася на яго вачах.

Валодзька, асвяжыўшыся халоднаю вадою ва ўмывальніку, прайшоў да ложка, сеў на тумбачку і глядзеў, як устае сонца. Жонка спала, смачна расхіліўшы ружовыя губы, ён нахіліўся і пацалаваў яе ў верхнюю губу, яна спалохалася і схапілася з пасцелі, ёй таксама штосьці снілася. Калі яна апрытомнела, ён засмяяўся і яна за-смяялася. Засмяялася, бо ён засмяяўся.

Абняў яе.


ШЧАСЛІВАСЦЬ

Мой сын!

Нясу на руках праз алеі жаўталістыя, і цяплынь мацярынскага позірку ў вачах жонкі. Лістапад наступіў, шахаціць пад нагамі ліствою, а побач — сын усміхаецца зоркам вячэрнім.

Вялікі сын.

Шчаслівасць у вачах жонкі.

Скажы, колькі ж ужо часу прайшло, калі шаптала ты мне:

— Кахаю, моцна, моцна кахаю цябе... Успомні: хадзілі мы па лугах квяцістых, росных, ранішняй парою. Часамі сцяжынаю лясною, у цішы збіралі грыбы чырвонагаловыя. Спалі ў водыры буйнага маю, ля акна вішнёвага... Раніцою прамяністаю беглі на плёс паслухаць вясны шумналістай... Пацалункі першыя, нясмелыя, дарыла ты мне.

Глядзі, наш сын ужо ходзіць!


ЗЛАДЗЕІ I ХЛОПЧЫК

«Шкода» з галавастаю шафёркаю гудзела, бы вялізны чмель. Ехалі ёю беластоцкія зладзеі красці лес.

Марусіў дождж, прасторныя шыбы абселі кропелькі. Сірацелі дзічкі на межах. Зладзеі хвалілі пагоду.

— Чуюся, як у Бога за плячыма, — прабубніў адзін з іх і выскаліў зубы.

Гэта не спадабалася старому.

— Ы-ы, — замармытаў стары. I мацней атуліўся плашчом, як бы збіраючыся думаць аб нікчэмнасцях. Шафёр узяў зашмальцаваную анучку і праціраў шыбы — цяклі брудныя рагі. У нос забіваў цёплы чад ад матора.

— Закурым, — азваўся мужчына, што сядзеў за плячыма шафёра. Ён выняў дарагі партсігар. Частаваў усіх. Усіх было трох, не лічачы шафёра. Шафёр пусціў на момант кіраўніцу і прыкурыў сваімі запалкамі.

Мужчына, што частаваў папяросамі, загаварыў голасна, каб пачулі:

— Іванюка выпусцілі.

— Не можа быць!? — рохкнуў мужчьгаа, што сядзеў на парэднім сядзенні. — Іванюка засудзілі на «дажывоце», пане кіроўнік... пане кіроўнік, кажаце: выпусцілі яго... як жа так удалося яму, пане кіроўнік? — лапатаў ён і стаўбунеў.

— Выпусцілі, — паўтарыў той жа.

Шафёр перастаў хмурнець, хацеў штосьці сказаць, але мужчына спераду здзіўляўся, перабіваў гутарку.

Умяшаўся стары.

— Пане, цяпер турмы нястрашныя.

— Я сядзеў тры месяцы ў следчым арышце, — уставіў сваё шафёр. — Сядзеў з дырэктарам. Павялі яго на суд, жарнулі яму пятнаццаць год. Дырэктар здзецінеў і крычаў: жонка мая харошая змарнуецца! А я тлумачу яму: пане, слухайся пан стражнікаў і хвалі іх, а пасядзіш не больш, чым пяток.

— Паказвай стражнікам, што ты стаў ужо свядомым чалавекам, — дадаў уласнік дарагога партсігара ды зарагатаў, а за ім усе.

Хіхікаў і стары.

Шаша кончылася. Уехалі ў лес. Наперадзе гультаявата пятляў маўклівы гасцінец. У трынаццатым квартале «Шкода» спынілася, па-вярнула направа і папаўзла ў нару бакавой дарогі ламаючы навіслае голле.

З дарогі зыйшоў хлопчык з кошыкам грыбоў. Ён стаяў і глядзеў, у яго вачах была дабрата.

Зладзеі неспакойна паглядзелі на хлопчыка.


НЯНАВІСЦЬ МАЛОГА НЯВОЛЬНІКА

У цёмных акулярах. Аднарукі — не па ўласнай віне. Сакольская фантазія так прыаздобіла яго. Вінаваты немцы, як першапрычына фантазіі, іхні запляваны фашызм, канкрэтна адзін жыватасты фашыст. Амцкамісар, кавалак дрэні, узор акупацыйнага забойцы і хабарніка, нажываючага дабро на крыві простых людзей — саксонскі баўэр, адчуўшы сябе панам, невядома якім правам, крымінальная шантрапа, ох, слоў няма на апісанне таго індывіда. Ад яго дастаў палкаю па галаве. (— Ах, ты гітлерчык пузаты).

Закіпеў прыяцель мой сардэчны, спачатку заліўся крывёю, пайшоў у поле. Дастаў снарада з-пад танка (савецкага), разбітага танка, загарнуў снарад у кашулю. Узяў бацькаву сякеру, закраўся да палаца, логава амцкамісара. Запхнуў тое парася, абкормленае дынамітам, пад фундамент — воўчым спосабам, чырвоны нос узрывальніка нюхаў паветра. Ляснуў па ім сякераю з усяе сілы, з перакананнем, што не спатрэбіцца яшчэ раз вяртацца, дабіваць. Салідна ўдарьгў, каб напэўна ўзарваць палац разам з фашыстам, дрэмлючым у пярынах, і ў «пяць мінут» схавацца ў кустах, усяго тры крокі скочыць, да сажалкі, да сцежкі па-над берагам, дахаты!..

Рукі з сякераю ніхто не знайшоў.

Гаварылі людзі: нібы хтосьці дзесьці адурэў з перапалоху, камусьці ўпала на галаву рука з , сякераю, адарваная, пырскаючая, на лузе ці ў вёсцы за дзесяць вёрстаў. Хтосьці сядзеў у полі і абедаў, пастух каровячы, ні што?, упала яму рука з сякераю проста ў торбу з хлебам. Прабег з ёю пяць кіламетраў, не маючы адвагі выкінуць таго з торбы, ні пакінуць торбу — асівеў і намачыў пад сябе, утапіўся ў глінішчы...

Фашыст сапраўды драмаў, выхаплены з пасцелі выбухам і пырскамі шыбаў, не застрэліў прыяцеля майго, заваленага крывавай граззю. Не застрэліў таму, што ашчадны ў амуніцыі, бадзяга, быў пэўны яго смерці. Пэўны.

Была восень. Імгла. Тады ашуканая дзяўчына падпаліла хату кавалера, фальксдойча.


ЯК КРЫНКІ САКОЛКУ АБУЛІ

Як Крынкі Крынкамі такога налёту на шаўцоў не было! У гэты дзень убэ вывезла ў Саколку поўную адну машыну скураў, а таксама някончаных і кончаных ботаў — і другую поўную машыну шаўцоў, разам штосьці каля сарака чалавек. Была гэта ўданая акцыя ліквідацыі ўласнасці буржуазіі.

Трэба сказаць, што буржуазія ў Крынках была вельмі моцная: апрача шаўцоў, шмат багатых гаспадароў. Багатых пазнавалася па тым, што мелі пчолы і, часамі, мёд. Але ўбэ, гэта таксама людзі і, відаць, пастаноўлена пакуль не зачапаць пчолаў...

I так, першы ўдар па шаўцах.

Уцалеў толькі адзін, Сцяпан — Пекная Халяўка. Ён жыў у хатцы за вішнямі на агародах, у канцы мястэчка. Аб налёце даведаўся назаўтра і да вечара праляжаў у баразне бульбы. I цэлую ноч.

Над раннем вярнуўся Франак — Глянцпаперчык.

«Завалаклі нас у Саколку і пытаюць, чаго мы прыехалі, — кажа Глянцпаперчык. — Мы гаворым, хто яго ведае, чаго прыехалі. А я думаю, вы прывязлі, чаго пытаеце — потым думаю, папрашу, аддайце, панове, мае скуры ў салявым мяшочку і дзве пары някончаных ботаў з высокімі тылкамі, шваграм на вяселле. Але, не, думаю, не папрашу — яшчэ захоча каторы, каб зрабіць модныя боты за адну ноч, як той з медалямі за Берлін, што дамагаўся германскага фасону... Другія шаўцы маўчаць. Сказала ўбэ, ідзець дахаты! Калі ўбэ сказала так, усе і падумалі — прапалі скуры, боты. Пусцілі адразу ўсіх як ганьё, выйшлі мы за Саколку да Крынак, у Камянцы зайшлі да Цыганчыка і пілі да ночы. Манька Цыганчыкава набіла Абцасіка ў морду, бо Абцасік свіння».

Франак — Глянцпаперчык расказаў, як Манька біла Абцасіка.

— Ну, Крынкі абулі Саколку, — закончыў Франак-Глянцпапер-чык, і пачаў думаць, адкуль купіць скураў на боты шваграм.

Сцяпан — Пекная Халяўка спакойна пайшоў дахаты.

Здарылася гэта ўвесну 1947 года.

А ўвосень шаўцы пазнавалі свае боты на нагах тых, што прыехалі з лесу і грабілі краму. Грабілі крамы. Грабілі ў тарговы дзень, у чацвер.


ПОМНІК

Калі расказалі гісторыю яе ўчынкаў, здалося, я чытаў ужо аб гэтым у кніжцы, якой ніхто не напісаў: бліск чалавечнасці ў тоўстай бабе, усім свінням свінні, некалі досыць прыгожай, але нязграбнай паненкі, што сляпіцаю ўперлася замуж за старога кавалера, спакойнага гаспадара на хутары пад лесам, хаце, дзе пахне сушанымі грыбамі, ядлаўцовым полымем, пахне цішынёю і брудам, непатрэбшчынаю, запацелым мужчынскім целам, не мытым ад нараджэння, сіроцтвам. Найважнейшае, ён хацеў жыць, баяўся расстрэлу, а яна, сувязная банды і даносчык, магла ўсцерагчы яго і ўсцерагла, узамен выдаючы на смерць ягонага брата, будучага швагра, багатага, дзесяцігектаровага, з будынкамі і ўсім дабром, ладны пасаг. Шэф банды выгодна пазбыўся гэтай сваёй любоўніцы, нязграбнай, але ўпартай кандыдаткі на жонку, бегаўшай за ім па лесе і пасля таго, як засталася замужам на хутары, да першага дзіцяці.

Банду разграмілі.

Яе муж, лялекаватае цяля, зразумеўшы ўрэшце ўсё, добра заціснуты вуздэчкай, запацелы, як і даўней, ды ўдвая мацней, бо на дзвюх гаспадарках, сваёй і брата (вечны яму спакой!), адплакаў шчьфымі слязьмі, каб потым стацца скупіцаю, скнэраю, ці то ад жалю, што яго шчасце ашуканае, ці то ад старасці, якая прыйшла ў цела, не пасаромеўшыся яшчэ маладой жонкі, не пашкадаваўшы яшчэ малых дзяцей.

У гэту заўчасную восень яго жыцця здарылася штосьці, чаго ён не зразумее: яна заказала помнік па забітым швагру, родным брату яго, косці якога дваццаць год валяюцца ў невядомых лясных урочышчах, мясцінах бандыцкіх гуляў. Помнік за сем тысяч, з магільнай абмуроўкай, у найлепшым месцы на могілках; помнік над магілаю, дзе няма магілы, з дарагім малебнам, выпіўкай. (Мая жонка растратніца, ах!).

Бліск чалавечнасці ў яе? Жарты! Раскаялася ў глыбі сэрца? Кпіны! У гэтай магіле пахавае яна мужа, бо: маюць, ён і брат, аднолькавыя імёны (выбрык кумоў п'яных), і нарадзіліся блізнятамі (выбрык прыроды, няважны, хто ж звяртаў увагу на такія выбрыкі ў замурзаным пачатку нашага стагоддзя, былі 17-18 дзяцьмі).

Спрыяльны збег акалічнасцей, хі-хі-хі... (смех, які захаборвае). I злосць, агідная, бо няшяырая. Яна:

— Які з цябе брат!? Грошай на помнік яму шкадуеш, бойся Бога! Мала табе ўсяго, з сабою на той свет павалаяэш усё? З яго ж гэспадаркі карыстаем... (тут незнарокам сказала).

Ён:

— Ну, ша, ша-а... Яна:

— Я табе дам, «ша»! Свіння ты! Ы-ы, ты... I так далей.

Элегантка, халера, помнік мужу выфундавала! Памёр даволі хутка, яна, доўга не чакаючы пусцілася ў сабачую скуру і загінула ў аўтамабілевай катастрофе. Машына разваліла хлеўчык, бэлька спляшчыла шафёрку.


СМЕХІ

Заходзіў да маладой суседкі.

— Чаго смутная! — ён мог быць яе бацькам.

Яна сказала:

— Муж у бальніцы, — гаварыла гэта кожны раз і тым жа безнадзейным голасам.

Падыйшла да люстра, прычасалася. Акно заслоненае шэрым небам.

— Зачыні дзверы, — чамусьці сказала яна.

— Я пайду, — думаў, куды? — Адпачні.

— Не пацешыш мяне, — пажартавала, ці запытала? Губы сухія.

«Вон, вон!» — падганяў ён сябе. Хто яго ведае, як думаць аб жанчынах? . Выходзіў хутка ад маладой суседкі.

— Мне час на службу, — гаварыў ён. — Мо ў чым дапамагчы? — пытаў яе. — Калі што трэба. ты кажы, — запэўніваў яе.

Выходзіў хутка.

— Добра, — адказвала яна. — Добра, — паўтарала, як бы спяшаючы загаварыць пра іншае.

Зачыняла за ім дзверы неахвотна. Часамі расказваў ёй анекдот і тады яна смяялася смехам, які захаборвае.

— Пасядзі яшчэ, Коля, — прасіла яго. — Паспееш у тую сваю старажоўню...

— Стораж, адказная пасада, — гаварыў ёй не свае словы. Плёў абы што, настыўшае і чужое.

I хутка выходзіў.

Муж яе, урэшце, вярнуўся з бальніцы, але стораж Колька ўбачыў яго не адразу — у трэці, ці чацвёрты дзень... Ягоная заўсёды адкрытая ветлівасць аказалася загорнутай у штосьці блішчастае, прыгожае толькі вачам. Ад таго нават яго словы як бы шахацелі на ветрыку.

— Дзень добры, пане Коля! — ад слова «пане» запахла аздобным канвертам, які доўга валяўся ў зашмальцаваных торбах усялякіх пісьманосцаў, трымалі яго дзесяткі запацелых рук, як пісьмы да тых, што выехалі далёка і не вядома куды.

— Пан прафесар моцна загарэў, — сказаў на польскі лад Колька. Сусед — выкладчык у Механічным тэхнікуме.

— А, так. Учора паўдня праляжалі над Супраслю, сонца вандравала з Афрыкі.

На вуліцы канец навучальнага года, бессаромна пуста.

— Пан прафесар задоўга ляжаў, аблезе скура.

— Новая будзе, памаладзею, — чакаў пажартунку Колькі: «Пры маладой жонцы і муж малады».

— Цяжка ў гарачыню...

Гэта яшчэ не размова. Стаялі насупраць сябе і чакалі.

— Мая вучаніца прыхварэла, галава разбалелася, — загаварыў сусед аб жонцы, ажаніўся са сваёй вучаніцай, калі закончыла яна тэхнікум і мела дзевятнаццаць год.

— О, не дзіва! — абазначала гэта: у такую гарачыню, як учора, асабліва, як учора праляжаць паўдня над Супраслю — чыстае шаленства!

Пачалася размова.

— Замаладая ў мяне жонка, пане Коля, — ніколі так не гаварыў, зрабіў намёк. Запатрабаваў шчырасці.

I Колька зараз жа расказаў аб усім, падрабязна і доўга, вельмі падрабязна, штораз падрабязней і падрабязней, як чалавек, які не мае чаго ўтойваць. Больш таго: як шчыры сведка ў судзе, сведка, якому моцна залежыць, каб суд паверыў яму, бо праўда.

— Пане Коля!... — сусед хаваўся пад зямлю. Ён не паверыў, чакаў ад Колькі толькі пацвярджэння падазрэнняў, падрыхтаваў сябе выслухаць толькі крывадушнасці.

І тады Кольку знянацку сцебануў бізун, цераз патыліцу аж да пят, ад пераду. Бізун называўся прыблізна так: біць не таго, хто пагана думае, але таго, хто пагана гаворыць. Пытае бізун: памог? Чым памог? Ты?!

Колька павесіў морду на плот і стаў бульдогам.

Кожны бывае сабакам хоць раз. Мо хтосьці ніколі не быў сабакам, тады аб такім чалавеку можна сказаць, што ён чагосьці не зразумеў у жыцці, чагосьці важнага.

Пасля той размовы прыбіўся да Колькі, у старажоўку, смех суседкі, далёкі смех-прыблуда невядома адкуль: — Ха-ха-ха... (срэбрны смех)... хто падумаў бы, што я з табою, сторажам, ха-ха-ха... (залаты смех)... ніхто, ніколі не паверыў бы ніхто, ха-ха-ха... (дыяментавы смех). — Ха-ха-ха...

Пяць мінут назад у старажоўку зайшоў элегантны мужчына, дыхнула ад яго вялікім розумам.

— Ваш пропуск? — запытаў яго Колька. Мужчына вылез з шакаладнай лімузіны.

— Дазвольце пазваніць пані дырэктар, — папрасіў чыстай ветлівасцю, можна сказаць, з крынічна чыстай скромнасцю.

Дырэктарам зграбная незнаёмая, можна сказаць, празмерна зграбная.

— Нельга. Я сам. Такія правілы, — Колька забыў дадаць «выбачайце». (Не ў гуморы).

— Калі ласка, называюся... — сказаў прозвішча.

— З пані дырэктар! — крычаў Колька ў тэлефонную трубку. — Пані дырэктар?... (сказаў прозвішча мужчыны, больш не гаварыў, выслухаў, паклаў тэлефонную трубку, сціснуў зубы). — Калі ласка, — сказаў да мужчыны, саромеючыся паглядзець яму ў вочы... і ў паперы. — Калі ласка.

— Дзякую.

Мужчына выйшаў са старажоўкі, сеў у лімузіну і ўехаў на пляц пад будынак дырэкцыі. Выйшла зграбная яна, павяла яго, вясёлая і разумная, у белай сукенцы, дзявочай — упрыгожана ўсмешкай вельмі падобнай да ўсмешкі суседкі, як кветка да кветкі. Праз тыдзень вый-шла за яго замуж.

У старажоўцы лашчыліся смехі: срэбрны, залаты, дыяментавы. Словы папрыходзілі самыя. I далёкі смех суседкі засмяяўся смехам пані дырэктар.

Колька спачатку здзівіўся, калі раптам адчуў вялікую палёгку. Вяртаўся дамоў з паднятай галавою.


СУПРУН

Наша вёска задаволена, што мае пастуха. Пастуха Супруна. Пішу аб ім, таму што, як мне здаецца, гэта чалавек, які стараецца зразумець. Стараецца зразумець. Мо не столькі зразумець, колькі адчуць. Зрэшты, гэта адно і тое ж. Я не прыпамінаю сабе другога чалавека ў вёсцы, які б так моцна стараўся б зразумець. Таму, мабыць, жыццё не надакучыла яму ні на хвіліну, хоць лаецца ён мацней за ўсіх і болын за ўсіх. Я зайздрошчу яму, у яго добрае жыццё. Жыццё, як у нікога!

Дарагі Чытач! Бачу ў тваіх вачах здзіўленне:

— Што гэта там пастуху засталося зразумець?

Думаеш: пастух Супрун бедны, і непатрэбна яму нічога разумець. Цяжка не пагадзіцца з Табою: Супрун сапраўды бедны, яму пахне скарын-ка чорнага хлеба, хаця есць ён бадай не горш, чым не адзін гаспадар. У пасляваенныя гады кожны, хто хацеў, выехаў у горад і знайшоў работу, і ніхто не застаўся пастухом. Адзін Супрун застаўся. Супруну добрае жыццё, з поўнаю торбаю, але ён справядліва не заўважае таго.

Яму нават не сніцца горад; ведае, што ёсць гарады, так як ведае, што ёсць даліны і горы, Карпаты. Па шашы, што пакрай луга, праязджаюць машыны з горада, і Супрун часамі блізка пры-глядаецца да іх. Ён не прасцяк, хаця на такога выглядае, і не дзікі. Супрун вельмі многа бачыў і вельмі многа разумее. I з ім цяжка гаварыць, бо ён вельмі многа разумее.

Дарагі Чытач! Ты, магчыма, паспеў назваць Супруна дзіваком. I мне цяжка гаварыць, што Ты не маеш рацыі. А, магчыма, Ты не назавеш яго дзіваком, але проста скажаш:

— Старому Супруну нічога болын у жыцці не засталося рабіць, як быць пастухом.

Тут я вымушаны прызнацца, што Супрун зусім не стары: яму ўсяго трыццаць год. Ён малады, і мне няма магчымасці пярэчыць, што ён не дзівак. Дзівакі кідаюцца ў вочы з першага погляду, гэта людзі, якія хочуць значна менш, чым могуць мець, або — значна больш, чым можна. Мне і Табе, Дарагі Чытач, ясна. I добра. Нам добра, і нікому ў галаву не прыходзіць здагадка, што бярэм з жыцця значна менш, чым маглі б узяць; значна менш, чым нават належыцца нам. Па праўдзе кажучы дык я і Ты можам раўняцца з Супруном — не прымерваючы — так, як мужыкі з князем!

I тут я не хачу быць галаслоўным.

Бо, напрыклад, ці бачыў Ты захад сонца? Захад сонца не ў Мексіканскім заліве восенню, але за парогам сваёй вёскі. Ніхто з нас не бачыў захаду сонца, я пэўны ў тым. Ніхто! А Супрун бачыў. Супруну захад сонца —- гэта не толькі канец дня, пыл на губах і запах свежага малака, і паліхромія на варотах да хаты, дзе жыве дзяўчына, і не хсаўрукі, што падаюць у цёплыя палеткі, і не раса. I не раса... А ці бачылі мы расу? Не бачылі мы расы: пры ўсходзе сонца раса на маладой канюшыне — як пляц, пабрукаваны дарагімі каменнямі; асляпляе вочы, пахне чымсьці незямным, пахне радасцю. Ці радасць можа пахнуць? Ці могуць быць пэрлы рос? Гэта ўжо не пытанне, але пацвярджэнне.

Пляц пабрукаваны дарагімі каменнямі, за пляцам высокае неба, цераз пляц праскакаў зачараваны заяц і пачаў страсаць пэрлы з натоўпу пустазелля ў закавулку паміж жытам Сцяпана і аўсом Рыгора. Я не ведаю, чаму Супрун маўчыць, доўга маўчыць. Аднак, у яго маўчанні чуецца размову, словы без слоў.

Дарагі Чытач! Не падумай, што Супрун нядбайна пасе статак жывёліны, трымаецца за пастуха таму, што цяпер няма пастухоў. Не, так нельга сказаць аб Супруну. Гэта, бадай, адзіны пастух у Беласточчыне, які не робіць шкоды са сваім статкам.

Учора Супрун бачыў страх на вераб'ёў. Такога страху не бачыў ні я, ні Ты. Быў гэта незвычайны страх. Вядома, меў стары пінджак, старую шапку і яшчэ штосьці старое. Гэты страх вельмі любіць мак, стаіць на загоне маку, стаіць дзень і ноч. Добры страх. Ён цешыцца багатай восенню — буйнымі буракамі, пасярэбранай фасоляю, пазалочанымі агуркамі, капустаю, ад якой раскошны тлусты пах гатаванай бараніны з часнаком. Страх у маку марыць аб каляднай куцці і аб блішчастым пірагу на першы дзень зімовага свята: пірог на цэлую стальніцу. Пры гэтым, шкадуе вераб'ёў, якія невядома чаго, хіба ад сытай раскошы, забаўляюцца ў сухім быльнягу на бульбянішчы. I страх задумаўся, як навучыць вераб'ёў розуму, каб яны зрабілі сабе зімовыя запасы? Гультаіскі, вераб'і, яны не робяць запасаў.

А ўвечары, калі змяркала, страху зрабілася адзінока, ён думаў аб зацішнай паветцы ля гумна, дзе ўлягліся снапы малочанага жыта.

Супрун паказаў мне жыта. Ён сеў на мяжу, а каласы хіліліся над ім. Гаварыў з імі. Я не чуў, каб хтосьці гаварыў з каласамі. А Супрун гаварыў: аб сінім небе гаварыў з імі, хіба так? Аб сонцы без літасці гаварыў з імі, і аб вятры, што буяніць па палосках; аб зямлі, якая выраклася іх. I пра зайца-вандала, і сардэчнага сябру — жаўрука. Не толькі аб тым Супрун так доўга гаварыў з каласамі. Кожны колас мае яшчэ свае справы: то камень-забіяка, то асот-нахабнік. У кожнага коласа свае справы. I падумаць, колькі каласоў пры адной мяжы ў далёкім полі!? А і лянок, што зараз за жытам, дапытваецца, дзе яго гаспадынька, белавалосая і сінявокая дзяўчына? Чаму гаспадынька беларусая знелюбіла лянок?!

Асенні дзень, сумны дзень. Скажы Ты, Дарагі Чытач, што такое, сум? Ну, што? Так, сум, калі цяжка. Праўда, усе ведаюць. Сум тады, калі няма каханай асобы. I гэта праўда. Сум, калі нешта не ўдаецца. Поўная праўда. Мы можам пералічыць сто назваў суму, і яны будуць праўдзівымі. Справа, аднак, у тым, што ўсе назвы не датычаць Супруна: яму добра, так добра, як рэдка каму. I сумна... Ды сумна не так, як я думаў, як Ты думаеш. Немагчыма сказаць пра Супруноў сум, як немагчыма сказаць, напрыклад, пра выбух. Выбух? Зямля страсянулася, шыбы вылецелі, у вушах зазвінела, паваліла з ног і т.д. і г.д. Адчуваем, аднак жа, што ўсе гэтыя словы ўзвышаюцца. Менавіта: узвышаюцца бы нейкія маякі, паміж якімі бяскрайнія палі, пагоркі і даліны. Мы адчуваем, мы бачым пагоркі і даліны, але гаворым адно аб маяках. Гаворым аб маяку, бачым не толькі яго, але ўсё навокал. I наша размова, гэта называнне маякоў, ад якога і да якога мы ідзем, каб увачавідкі пабачыць усё.

Супрун ідзе са сваім статкам кароў і авечак праз асеннія пагоркі і даліны — яму непатрэбны маякі.

Дарагі Чытач! Ці Ты бачыў, як плача дзічка на мяжы ў чыстым полі? Не, не бачыў — я ведаю, Ты не бачыў. Супрун бачыў дзічку ў слязах, якую абступілі рагочучыя вятры, разбэшчаныя сыны хмары. I хацелі пакаціць дзічку, як адзінокую дзяўчыну на пахсарышчы вайны...

Дарагі Чытач! Шчыра кажучы, не шкадую я, што так мала бачыў — так мала разумею, адчуваю. I не зайздрошчу ўжо Супруну, пастуху з Беласточчыны. Мая душа шчаслівейшая. Хачу толькі ведаць, ці напраўду?


ПIСЬМЫ З ВЁСКI

НЯВЕСТАЧКА ОЛЯ

Засумавала па вас, дарахсэнькія нявестачка Оля, сыночак Грыша і ўнучачак залаценькі Генічак, хоць раз напісаў бы мне ручанькай маленькай пісямцо.


Олечка! Як ты маешся, як здароўечка, як жывеш? Чамусьці нічога не пішаш? Мусіць, мопна я надакучыла табе? Выбачай, мо што і кепскае зрабіла, не злуй. Цябе лічу за роднае дзіця, у мяне дочак няма — усё здаецца, што ты мая дачка і я люблю цябе лепш чымсьці Грышаньку.

Дзякую за фарбу, нават ужо пафарбавала ёю пражу. Вельмі пекны колер зялёны, свэтар удасца на зайздрасць усім. Вайлакі хутка пашыю, а то ногі старыя мерзнуць, адтанцавалі маладосць даўнюю. Просьбу маю, — прыпомні Грышку, каб зыскаў акуляры ў магазіне пры вуліцы Сянкевіча, квіток на іх узяў, абяцаў прыслаць і забыўся хіба. А на гэтыя акуляры, што ёсць, татка надта слаба бачыць, чакае новых і не можа дачакацца.

Олечка! Цётку Зольку дурную, што да вас лазіць, гані вон з хаты. Яна пляткарка, у вочы глядзіць і махлюе. Маці сваю і то не прыняла па-людску, не пагасцявала. Наракала, бессаромніца, што на кошты вялікія старая навяла яе, бо за білеты трэба было семдзесят злоты заплаціць і дзень цэлы карміць. Во, як аддзяквала гніда паршывая матцы шчырай!

Оля! Яшчэ апішу табе адну справу. Можа хочаце мяса купіць? Добрае, сытае. Паршук быў адкормлены, гладкі, у суседкі нашай Алюты. Зацэніць яна па якіх трыццаць злоты, пяцьдзесят кіляў адступіць адразу. Паведамі зараз жа, як толькі пісьмо атрымаеш, у знаёмых даведайся, ці не схочуць прыдбаць свежаніны файнай, бо ў нас ніхто не купляе, кожны сабе свінні коле. А трэба ж за штосьці гаспадарскія выдаткі ўладкаваць і сыну даросламу касцюм з крэпы справіць намерана і таму танней прадае, грошы вельмі ж патрэбны ёй.

Будзільнік, які маем, зусім нікудышні, ізноў папсаваўся, ладзіць мус, хоць трэсні, бо невядома, каторая гадзіна ў ранкі зімовыя познія. Меўшы часіну вольную папытай, Олечка, у крамах дзе-лень пра ланцуг да ровара. Вясна, дай Бог, настане, у поле, або на сенакос ездзіць спатрэбіцца бацьку нядужаму. Тавар гэткі часамі ў ларок спулдзельчы наш прывозяць, ды за маладымі не даступішся.

Дзякую таксама, дачушка, што просьбы маёй не пакінула і лісця бабковага, перцу, цынамону, дражджэй наслала. Чакаю пісьма, напішы, яшчэ раз прашу, пра здароўе тваё, як жывеш і ці Грыша добры — ці не сварыцца іншы дзень? Усё напішы.

Да пабачэння. Бывайце здаровенькія! Піша дэ вас маці з бацькам, цалуем моцна!


АЛІНКА НАРАДЗІЛА СЫНА

У першых словах свайго пісьма паведамляю цябе, браток, што мы ўсе жывы і здаровы, чаго і табе жадаем. Выбачай, дарагі, што так доўга не адпісваў на ліст твой, які прынёс паштальён, калі авёс жаць канчалі за прысадамі. Спяшаю напісаць хутчэй аб тым, як мая жонка, Алінка, сына нарадзіла. А гожанькі ўдаўся ён нам, а жва-венькі, трапешчацца безупынку, ножжамі перабірае. Мо пойдзеш дзе-лень у крамы беластоцкія за чым-небудзь, дык пудры прыхапі з пачку. У вёсцы, сам ведаеш, дошкамі забітай наглуха, вельмі ж не хапае гэтага тавару. Патрэбна пудра маленству нашаму, бо запарыцца і верашчыць на цэлую хату.

А пакуль нарадзілася яно, беданькі ўсякай ужылі. На Пакрову пачулася Алінка блага, заенчыла голасам страшным. Бягу, бы яблык накраўшы, за тры вярсты да пошты ў «пагатове» званіць. Да вуха трубку прыткнуўшы, гора ўсенькае расталкаваўшы, пачуў голас сярдзіты, які сказаў, значыць, чакайце, выязджаем. Пайшоў я назад, пот на ілбе рукавом выціраючы. У хаце ўжо сваячкі, бабы гаспадарылі, мяне на вуліцу карэткі выглядаць паставілі. Няма і казаць чаго, у бабскім племені слабыя з нас героі... Стаю пакорліва ля плота патупваючы, вочы на гасцінец вылупіўшы, ці не запыліць апонамі машына абяцаная.

Стаяў я, стаяў, ды столькі магу табе напіслць, што суседкі, свіней накарміўшы, таксама пачалі мне дапамагаць карэтку пільнаваць. Цемень вячэрняя вёску абступіла, зоркі на небе замільгалі. Апоўначы свякруха куртку прынесла, каб на сырасці не прастыў.

Потым незадоўга лаянка знаёмая данеслася з паблізу, у якой ясна гаварылася, што тырчу, быццам дурань, на ветры, тым часам жонка да ранку памерці можа. Грэх тады ўвесь на каго ж, як не на мяне зваліцца.

У сенцах цесць хамута спасобіў ды загадаў воз на панадворак вывалачы. Запрогшы, як мае быць гнядога ў аглоблі, да пункту здароўя крыкнуў ехаць. Дактароў там усякіх па калідорах ходзіць, даў наказ, каб хаця аднаго з іх прыперці.

Мабыць, не ведаеш, што масток на Слоі перабудоўваюць. Пагнаўся я дарожынамі бакавымі, на досвітку перад пунктам здароўя затрымаўся. Вартаўнік вачыма залыпаў зосну і кажа:

— У нядобрую пару жонка твая радзіць збіраецца, найважнейшага дохтара ў водпуск панесла. Праўда, акушэрка яшчэ фігуруе ў нас, але спазніўся ты, разбудзілі яе нейкія людзі, у вёску другую павязлі. Дэнтыстка зноў расхварэлася, пяты дзень з ложка не вылазіць.

Зашнырылі прадчуванні нядобрыя ў сэрцы перамучаным і хацеў было фураю ў павет па «пагатове» тое накіравацца, ды міліцыянта на ганку пастарунковым згледзеў пазяхаючага. Маючы ўлады аўтарытэт на ўвазе, лямантую паціху, што «пагатове» няшчаснае з абавязкаў сваіх не вылічылася. Для дабра агульнага няхай маладую матку паратуюць канаючую. Не скажу, хлапец бравы, да тэлефона адразу прыліп, кольбаю ўпарта круціў. I дасталася наганяй каму трэба, як след, пры асабістай маёй прысутнасці.

Як думаеш, браток, мёду спелага вартавала б сяржанту таму завезці? Добрага падарунку чалавеку шчыраму не шкада.

Кланяецца табе пляменнік Віця, бабулька Агата часта ўспамінае, і цётка Анеля з цэлаю сям'ёю гэтак жа сама.

Бывай здаровы, Колька, і на хрэсьбіны рыхтуйся. Кума стройная ўжо дагаворана.


УЦЕХА З БЯДЫ НАДЗІНАЙ

Усе загаварылі пра Надзіны рамансы з Супруном, работнікам тым, што ўвосень прыбіўся неяк да нашай вёскі і ўнаймы па гаспадарах зіму прахадзіў. Ён мужчына не стары ды дзівакаваты надта, сіратою па свеце здаўна швэндаецца, такі лапатун бесталковы. Усё яму мусіць штосьці не падабацца ў кагосьці: то зашмат канюшы-ны даюць у сечку каровам, то аўсом коней залішне кормяць, то свіней бодып трымаць трэба, бо капітал на іх магчымасць ёсць узбіраць вялі-кі. А ў масленіцу Супрун памагаў Надзі авёс вымалаціць дарэшты, сама адна на гаспадарцы, хаця і невялікай, усяго парабіць не паспела. Зінка малая, яе дачка няшлюбная, доўга хварэла. Прабыў у яе Супрун тыдзень, застаўся і да другой нядзелі, а потым нікуды ўжо не паказваўся. Усё на падворку Надзіным парадкі наводзіў, дроў крыху нарубаў пад паветкаю, пехатою ў аптэку местачковую хадзіў па лякарствы для Зінкі і каторагась дня, пазычыўшы каня, у млын выбраўся муку малоць. Значыць, прыліп чалавек да бабы маладой, хоць і з дзіцём. Нашто, маўляў, шукаць шчасця другога па свеце бе-лым?...

Цёткі з маладзіцамі пасміхаліся вечарамі, што Надзя, пэўне, ужо замуж выйшла нарэшце за Супруна ў гэтакі час доўгі, няйначай, на Коляды другія хрысціны спраўляць прыдзецца. А мужчыны нашы, як мужчыны — свае плёткі маюць і яшчэ зіма гэта не скончылася, а другой ужо чакаюць, каб паглядзець, як Супрун пачне марыць голадам сябе, Надзю, дзетку чужую і худобіну ўсенькую; відаць, скнэра з яго страшэнны ды на зямлі не знаецца, толькі другіх па-вучаць прывык, што — там нядобра, тут нядобра, гэтак нядобра! Адзін ён, Супрун, разумны знайшоўся, прыблуда абарваны!

Перад Вялікаднем, ля царквы, прызналася Надзя шчыра перад суседкамі цікавымі, што, мабыць, запішацца незадоўга з Супруном, бо ён усё дурыць ёй галаву, каб жонкаю ягонаю стала, разам зажыць, гаспадарку на ногі паставіць. Нічога, што з яго валакіта быў бяздомны, сын парабка даўнейшага, але абрыдла яму па будовах вапну мяшаць, у гарадах абману рознага зажыў — зямлю любіць, гаспадарку любіць моцна, таму і на вёску падаўся. Што праўда, хітрасці мала мае, жыць з ім труднавата будзе, аднак на гаспадарцы патрэбны рукі моцныя, мужчынскія. Прытым, пахарашэў цяпер ён на месцы адным, як не кажы, апека мужчыне патрэбна. Мужык з яго нябрыдкі вельмі ўжо, а далей яна, Надзя, пакіруе ім, нябось, каб добра было. I спакойны ён, і не сварлівы, а паслушны, што не папросіш, усянютка зробіць. Не курыць, не п'е...

Разгаварылася Надзя пра Супруна свайго, аж кабеціны пазай-здросцілі ёй, і ніхто болын не гаварыў ні аб чым іншым з тых пор, як аб тым, ці доўга Супрун нагадуе дзіця не сваё, калі даведаецца пра Надзіны заляцанкі кавалерскія з хлопцамі распуснымі. А яна, напэўна, у нічым не прызналася перад ім, разяваю гэткаю!

Першым днём Вялікадня, не ведаю добра па-праўдзе, як гэта здарылася, але даволі, што той Васіль, кавалер былы Надзін, які аліменты плаціць ёй за Зінку, перапыніў п'яны на вуліцы Супруна, ды з нажом скочыў да яго біцца, усё роўна бы апантаны. I пагнаўся за Супруном далёка за вёску, і лаяўся ўслед ад апошніх. Так ці іначай, Супрун не паявіўся ўжо болей, хаця і не дагнаў яго Васіль, гарэлкаю аслаблены. Уся вуліца рагатала праз цэлы ранак святочны...

Што Васілю стрэльнула ў лоб, а мо людскімі падсмешкамі пераняўся, чорт яго ведае?! Бо ж яго жонка мнагадзетная безустанку сварылася з Васілём за тое, што нібы і надалей да Надзі заходзіць папоцемку. А цяпер нічога, не сварыцца, якаясьці як бы задаволеная сама смяецца, калі аб усім гэтым расказваць пачынаюць. Скаліць зубы і цешыцца, бы сыр згледзеўшы, што Надзі не быць ужо ніколі гаспадыняю; што ў старых дзеўках паміраць ёй з дзіцём няшлюбным, і нат «качайкаю» празвала яе, і ўсякімі яшчэ агіднейшымі словамі...

А людзям адна ўцеха з бяды Надзінай ды ўсё на жывот яе пазіраюць. Каб маглі, дык жывым у зямлю закапалі б чалавека! I што яна каму зрабіла кепскага, хаця б і Васілю гэтаму мсціваму?!


МАЦІ ЕЗДЗІЛА ДА ЛЕКАРА

Дарагая мая дочанька, Шура! У першых словах свайго пісьма паведамляю Цябе, што я жывая і пакуль здаровая. I, каб Бог даў Табе ўсяго найлепшага ў жыцці. Пішаш, што Генічку, сыночку маленькаму, дохтар прыпісаў кроплі ў нос запускаць, бо штосьці прастыў ён. Глядзі, шануй дзяцінку сваю мілую — майго ўнучка даражэнькага. Нічога, што лета гарачае цяпер; прадуць ветрам заўсёды можа. Мо ўначы раскрываецца ля акна прыадчыненага, пацее пад коўдаркаю, і вось, маеш — хвароба гатовая.

Мне таксама нездаровіцца здаўна. На тым тыдні так пачало ныць у крыжы, што не магу нагнуцца. Няйначай, у жніво перамучылася я. Авёс нам чыста высушыла на Александроўскім палетку. Пасярэдзіне палоскі бацька яшчэ мог захапіць яго касою, але па баках трэ' было сярпом жаць аж на каленні станавіцца — гэткім малым парос у нас, проста на пні паслеў увесь. У суботу ды і ў нядзелю звозілі снапы ў гумно; яксьці хмары паказаліся — думалі, дождж памочыць усенька...

Абрабіўшыся збольшага, кажу я да бэцькі, каб пусціў мяне ў горад, да лекара добрага. Вытрымання ніякага нямаш, не сплю, а мучуся, хоць ты енч на цэлы голас. Пайшла я ранкам да Сойчынай Горкі на паўстанак аўтобусны. А ў тым аўтобусе пусцюсенька; у час жніўны рэдка хто ездзіць, калі работы ў полі навала. Кандуктар адразу ўзяў грошы за дарогу, а білет меўся потым выдаць. Што ж мне да яго спраў? Абы даехаць да месца шчасліва і як найхутчэй. Ах-шо за Слаянскім лесам як не затармазіць машына, чуць не звалілася я на памосце са свайго месца, гэтак раптоўна шафёр прыпыніўся. У той жа момант ускоквае спераду адзін чалавек службовы ні то кандуктар, ні то які-лень ураднік адзеты па форме.

Цюкнула нядобрае: бачу, падыходзіць ён да пасажыра першага і пытае пра білет. А аўтобус стаіць на месцы нат' не кранецца, адно таксоўка аднекуль з'явілася пад вокнамі,

Пытаюць і ў мяне, каб білет паказала, а я адказваю яму, што ў кандуктара мой білет напэў-на ёсць, грошы заплаціла ад пачатку — а як жа! Відаць, начальнік будзе ён нейкі вахшы ад кантролю бо прыкрыкнуў на мяне, што нібы кожны дурань ведае аб кандуктарскіх білетах, але я хачу камбінаваць ды за старая на гэта! I не ўмею — болын хітрыя найчасцей круцяць, што быццам пагубілі білеты, вось яно як!!

Намерылася ўжо было паўстыдаць маладзіка, як гэта да старых адносіцца, ды чую, і кандуктар мой гэтак жа кідаецца, бы адурэўшы і абзы-вае ад ашуканак, аж мне дух адняло ад дзіва такога, як то чалавек ілгаць мамантальна здолее ні з сяго, ні з таго. Ад крыўды слёзы ў вачах пасталі. Крычумалю, няхай прыпомніць сабе плату маю, нашто цярпець кару падвойную і сорам людскі!?

Тут, пэўна, самому начальніку гэтаму не спадабалася, што кандуктар болын лаецца на мяне, чымсьці ён сам, і тады з месца абсадзіў яго, кажучы, што немажлівасцю ёсць, каб кандуктар не даў рады абдзяліць білетамі ўсяго трох асоб на ўвесь аўтобус пусты. Заглядалі яны разам яшчэ ў торбу скураную, дзе грошы і білеты зна-ходзяцца, і кончыўшы кантролю паехалі далей.

Толькі не інакш нажыцца хацеў, Шурачка, тамтой кандуктар на грашах невялікіх ад старой бабы цёмнай, каб пасля мець за што выпіць. Бо, значыць, колькі білетаў ёсць на людзях разданых, столькі грошай у яго быць павінна. Добра я зразумела — гэтак жа Юрак тлумачыў учора пра хітрыкі кандуктарскія. Раз не даў мне білету, то так, як бы я задарма ехала, бо плата ад-ка няважная...

Калі ж ад лекара вярнулася і прыйшла на вуліцу тую, адкуль аўтобусы ўсюды едуць, думала, начаваць прыдзецца ў горадзе чужым. Народу ўсякага мястовага нахлынула да аўтобуса, а пераважна, хлопцаў і дзяўчат: чуць касцей не паламалі, чыста кошык падушылі. Трэба моц мець маладую, каб прапіхнуцца праз дзверцы ў сярэдзіну пры сумятні страшэннай. Сонца прыпякло дык за горад уцякаюць — над рэчкай паляжаць, пакупацца, прагультаіць да вечара, ногі голыя на пяску разваліўшы. Чалавеку вясковаму няма як дахаты вярнуцца. Кандуктар другі, у акулярах, гарланіць, што ўжо ад'язджае, бо райсо-ры не вытрымаюць! Ледзь убілася на ступенькі заднія, а ён мяне за грудзі хапае і выпіхнуць назад стараецца...

Сціснулі да паўсмерці ў духаце смуроднай, паўжывой праехала ўсю дарогу на нагах стоячы. Цела дарэшты разбалелася, хаця і мажуся масцю прыпісанай, па два разы ў дзень і нанач гэтак жа...

Кенска куды-небудзь выбірацца старому ды яшчэ неграмацею на зямлі спрацаванаму, згорбленаму...


ХЦІВАСЦЬ

Маю я за Радэлявым беразняком кавалак луга харошага з травою буйнаю. Ад таго часу, калі памёр мой Толік і адна засталася ўдавою, занядбала ўсё, не ў галаве мне было за гнаямі ўсялякімі старацца і да «спулдзельні» ездзіць ды зямлю даглядаць. Зрэшты, знаюся я на гаспадарцы ўсё роўна, бы тая курыца на перцы... Марнее лужок з году ў год, штораз менш вазоў сена прывожу ў гумно, але кароўцы якасьці хапае яго на цэлую зіму аж да сярэдзіны посту вялі-кага.

Летась папрасіла да касьбы Аляксандравага Ваську, што да Міркі ходзіць, і ён, хлопец працавіты, абяцаў за два дні ўправіцца з работаю. Ранкам заходзіць у хату Васька і цвердзіць, талкуе мне, што сусед Міхась задалёка косіць і ў мой лужок укасіўся на якіх тры крокаў. Бо сасніна такая пакірачаная, якая на бугры завялася, дык расла якраз на нашай граніцы, — гэта праўда. А цяпер апынулася яна раптам далёка на Міхасёвай пляцоўцы? Дрэвы не ходзяць, значыць, крыецца тут хітрасць людская. Пайіпла я сама глядзець граніцы прыдзеленыя і, як на тое, Міхася напаткала непадалёку. Кажу яму, каб не крыўдзіў мяне і па добрай волі ўступіў не сваё, вядома, чалавек не святы, памыліцца можа. А ён, дзе там, закрычаў, каб уцякала вон, бо касою лыдкі парэжа і да смерці прагнію ў ложку валяючыся. Ну, думаю, недачаканне тваё! I пабегла яшчэ раз мехіы мераць. Няма чаго па-пустому языком малоць, несправядлівасць ды хцівасць адразу ў вочы кінулася. Як не круці, справа пэўная! Надзелы лугоў жа ж былі роўныя шырынёю і ў адным, і ў другім канцах, а мой лужок спачатку шырэйшым аказаўся чымсьці ў нізку, дзе ўжо лес пачынаецца. Ні з таго, ні з сяго раптам на клін падобным зрабіўся!

З мужчынам упартым не наваюю; бачу, мусова ўрадніка прыперці з павета, значыць мярнічага завясці сюды трэба і паказаць яму ўсенька, як чаўпуць людзі блізкія! Няхай награзіць Міхасіку гэтаму за камбінацыі нахабныя, нябось, да асобы такой не палезе з касою біцца, бо зараз жа суд засудзіць на пару месяцаў.

Так і зрабіла. Калі толькі мярнічы пачаў спраўджаць, у планы свае прыглядацца, якія з сабою прывёз, тут-як-тут і Міхась аднекуль паявіўся засопшыся, хаця нікому не казала пра бяду набалелую. У вёсцы нічога ўтаіць немагчыма, умомант разнясуць па хатах навіну кожную. Стаю я ля лазняку і трымаю за канец ленты, а мярнічы прайшоў на другі бок шырыню мераць. Тым часам Міхась дзыгам наўпрасткі да пана гарадскога прыбіўся ды пачаў штосьці мармытаць перад ім, але той усяго рукамі замахаў. Міхась надабрыдлівы не адступаецца, круціцца, як сабака на ўвязі, разглядаецца, чакае нецярпліва.

Мо з гадзіну прайшло, аж паклікаў мярнічы мяне і да Міхася крыкнуў, каб ён падышоў бліжэй. Тады сказаў голасам такім, што сэрца павесялела. Вось, прыказаў Міхасю не выкошваць далей, чым да сасны пакручанай, бо іначай кару шпарне ажно міла будзе!

Здавалася, кончылася ўрэшце валакіта дурная ды праз тыдзень ачуняў Міхась ад страху і давай са сваркамі перапыняць на дарозе. Абазваў мяне скнэраю-самаедкаю, якая нат мужа роднага ў магілу загнала, шкадуючы мяса ў жніво... Чулі?! Гаспадарку дашчэнту прапушчу, хабялёў начамі поячы гарэлкаю... Каб ён аслёп, калі хоць разок бачыў мяне з мужчынам якім?! Нібы за адзінюсенькі пракос луга засудзіць хацела суседа невінаватага, бо хс лішні пракос чужы кожнаму можа здарыцца. Бачыш яго, ён не ведаў аб тым, што ўкасіўся не ў сваё! I так, кажа, луг змарную, сама не скарыстаю і каму не даю! Сволач, гэты Міхась, а не сусед дабразычлівы! Замест дапамагчы яшчэ кабеціне адзінокай дык, чуеш, што ён ляпеча! Бессаромнік і хцівец ненасытны.

Проста, плакаць хочацца...


«СЛЯПАЯ»

...Яшчэ хачу Табе, Нюрка, пра адну справу напісаць. Хіба памятаеш Зінку такую, у акулярах заўсёды ходзіць? Што праўда, яна малая была тады, калі Ты ад нас выязджала, але, мабыць, на вуліцы дзе-лень бачыла яе?

Няшчаснае, ведаеш, дзіцё гэтая Зінка. За свае вочы слабыя ўсё цярпець мусіць безупынку. Сем класаў правучылася ў школе, пільнай вучаніцай з'яўлялася, ды дзеці другія ступіць нагою нат' кроку не давалі ёй. Штурхалі, вішчалі, бы апантаныя, абзываючы дзяўчынку ціхую ўсяляк ад сляпой або акулярніцы, а бацькі нашы вясковыя толькі зубы скалілі і ўсміхаліся дурна, як бы тут уцеха якая з чужога гора ёсць.

Як кажуць людзі, кожнай маці сваё дзіцё найпрыгажэйшае. Зінчына маці ці бацька стары глядзелі бязрадна на збыткі ўсенькія над дочкай любаю, бо што яны могуць зрабіць добрага? Уся сям'я іхняя акуляры носіць ад маленства дык яшчэ горай начэпяцца з абсмешкамі выдумлёнымі. Так яно ў нас павялося.

Я то і не дзівую вельмі з малышоў неразумных, якім глупства найменшае смешным здаецца. Хаця з-за празывак гэтакіх дзіцятка беднае цалкам свет белы зненавідзела, крыўду дзіўную да бацькоў родных, пэўна, у душы сваёй смутнай тоіць чаму такім нарадзілася...

Выгадавалася Зінка цяпер на асобу дарослую, паненка з яе не брыдчэйшая ад многіх у нас. Часамі на забаву выбярэцца, пасядзіць адзінютка пад сцяною на лаве ў святліцы гадзін пару і толькі нагрызецца, як гэта другія танцуюць, а яе ніхто не бярэ. Адзінокая пойдзе дахаты. А равесніцы Зінчыны кавалерамі падпітымі развясе-леныя зараз жа жарты строіць задумліваюць, бясстыдніцы, штораз каторага сапляка нібы праваджаць выпраўляюць услед.

У тую нядзелю наслухаўся дзядзька мой шасцідзесяцігадовы, як хлопцы мясцовыя і дзяўчаты з Зінкаю абыходзяцца, закурыў махоркаю, аж бабуля закашлялася, і загаварыў аб тым, як калісьці, бывала, пры памяці ды маладосці ягонай сябравалі маладыя. Вось, калі пачнуць іншы раз харашуні чарнавокія панямі задавацца на музыках дык змовімся, маладцы дружныя, усе разам не браць іх у танцы, і справа кончана, лічы, прапаўшая. Каб ты ведала, — кажа стары мне так, — што нават гарбатай, хай сабе якая яна там не будзе, з рук не выпускалі да ранку, а фанабэрлівыя тырчэлі нудна, аж пераканаліся, што спаць да таты-мамы ісці трэба і няма чаго тут спадзявацца на паклоны нізкія. Гэтак не адну адвучылі нос дагары дзерці і. блізкіх не заўважаць.

Мясцовасць наша прылясная, вялікая, народу ў ёй шумна зранку да змяркання. Там сварацца, тут рагочуць, у гумне гаспадар авёс малоціць, досвіткам саней некалькі да лесу па дровы паехала. I, здавалася б, Нюра, што ўсё ўпарадку найлепшым сярод люду знаёмага. Але, калі цемрадзь засцеле ваколіцу і моладзь па хатах сабраўшыся за жываты хапаецца смешнасці расказваючы, не ўгледзіш на вечарынках вясёлых Зінкі ў акулярах.


БАЦЬКАЎ ГНЕЎ

Каб ты ведаў, што болей не атрымаеш ад мяне ніякіх грошай, раз з цябе гэтакі гультай. Усё буду перасылаць гаспадыні, у кватэры якой ты жывеш. А паспрабуй ашукаць, дык беднай будзе твая скура...

Як бы прадчувалі мы дрэннае, не паехалі на даведку да вашага тэхнікума. То ж сораму наеліся б пры ўсіх людзях! Вяртаецца з Беластоку маці Манькі, што разам з табою вучыцца, ды кажа мне:

— Вы, Антон! Ваш Ванька шэсць двоек мае за першую чвэрць... Урокі пакідае, па кінах цягаецца.

Аж затрэсла мяне, калі я пачуў такія словы. Не мог глядзець ёй у вочы. Пэўна, усміхалася задаволеная, што яе дачка выдатніца!? Маюць жа людзі шчасце да добрых дзяцей — не тое, што ў нас сынок расце, які ўсяго і думае аб тым, каб паменш бы напрацавацца. Цяжка яму за кніжкай руку падняць...

Гаруеш, чалавеча, на гаспадарцы, спіны не адгінаючы ад світання да змроку. Дзіцяці свайму стараешся што сіл. Бульбу дзерлі на барознах, — увечары спаць ляжаш, не заснеш, раматус косці ломіць, у каленях ные. Чатыры мяшкі роўныя з плячом прывезлі табе на зіму. На дзень малатарню падкінулі нам ад сельскагаспадарчага гуртка, збожжа абмалацілі, спяшаліся, бы ашалелыя, бо другія чакалі на машыну. Маці снапоў навалачылася, зусім аслабела, думаў па дохтара запрагаць каня... Мукі, круп удосталь павялося. Крыху прадамо сёе-тое, грошай раздабудзем. Свінні здаўна штосьці не вядуцца, паршук хваравекі быў, ледзь з бядою падкармілі яго да 150 кіляў. На мяса разжыліся, пад Вялікдзень яшчэ адно свінча заколем.

А іншых турбот колькі на галаву валіцца. Дах працякае, рамантаваць трэ' хутка. Дажджы пачаліся, столь вадою залівае. Чарапіцы не менш паўсотні спатрэбіцца. Вокны новыя ад вясны ў столяра валяюцца, нямаш за што выкупіць. Маразы не за цёплымі марамі. Рамы пагнілі, вецер у шыбінах свішча, холад у хаце хоць сабак ганяй.

Ці ж мала выдаткаў!? Сам лішняга кавалка мяса не з'ем, залатоўкі абы не распушчу на гэтых трох гектарах седзячы. На твае патрэбы заглядаемся, хто ж нам большай надзеяй мае бьшь на старасць? Матка толькі і ведае лямантаваць: — Ваньку сала пашлі; Ваньку касцюм пашыем; Ванька пісаў, грошай выслаць...

А я гавару: — Змарнуем хлопца такою клапат-лівасцю, паночка дачакаемся. Хто палыну не каштаваў таму і мёд нясмачны.

Не цэніш нашай працы, нат' дзякую не буркнеш. Маўляў, так павінна быць, каб бацькі за пацехамі сваімі ў хвост бегалі.

Бывала, у жніво пад дванасткамі сядзеў, чатырнаццацігадовы бамбіза! Кампот хляптаў, а спёка над палеткамі ажно трымцела. Часам пярэвясла звязаў адно-два. Маладзенькі Ванька, перамучыцца дровы носячы да печкі. Самі насілі. Урокі прыдзецца адрабіць, разам мазгі су-шым, бо ж сынку галоўка разбаліцца. Экскурсію ў Варшаву школа арганізуе ў канцы навучальнага года, хуценька сотню сунем хлопчыку ў жменю. Няхай едзе, свету пабачыць. Старым засталося чакаць адно смерці... Уступныя зкзамены ў Беласток здаваў, да «прафесара» падыйшлі. Шынкі, яек не пашкадавалі, каб Ваню замоцна не націскаў ды прыняць у школу пастараўся. Ён разумнік — у горадзе вывучыцца, на людзей выйдзе. Жыццё лягчэйшае настане — не зямлю варочаць рук не пакладагочы.

Дык маеш табе бабуля хвартушок! Не паспеў за парог вылезці, а пяцёрак дагары нагамі нацапаў, стаўбун разбэшчаны! Не малы, вусы га-ліць збіраешся, перад люстрам косішся, бы той Мікітка-музыкант; чуў, за дзеўкамі вушыма стрыжэш, нябось. Час розуму набрацца, хоць раз самому чаго-небудзь дабіцца. Шкарпэтак цыраваць ад мяне не спадзявайся... На Коляды з двойкамі можаш не прыязджаць да хаты, калі табе вуліца і кіно мілейшае за навуку.

*

Антон праз пару дзён паслаў Вані другі ліст, і ў сярэдзіну канверта паклаў чырвоныя соткі.


ПАЕХАЎ, ВІЦЯ, ВУЧЫЦЦА

Снілася, што стукаеш у дзверы, плачаш: «Адчыні, мама!» Але я не магу падняць рукі, адсунуць засоўку...

Прачнулася, світала на двары. У коміне вецер дзіка рагоча, шамаціць у страсе. Агарнула нядобрае прадчуванне.

Мой сынок! Паслала табе пачку з сушанай каўбасою, якую так любіш, паклала таксама два сыркі, дзесяць вараных яек, палавіну шынкі і груш з той старой грушы, што за гумном расце. Пэўна, не маеш волі ў гэтым школьным інтэрнаце. Ды якая ж там можа быць казённая яда!

Асцерагайся, дарагі, электрычнага току. На тым тыдні канцавога Юліся ледзь не забіла ім, майстраваў штосьці ў дратах, бо радыё новае купіў, сам захацеў падключыць. Антоля расказвала, што Юлісь і цяпер не кожную работу зрабіць здолее, плечы і спіна баляць — зверху ды на гаршчкі кухонныя, нібы, падаў. Вось.

Глядзі, Віценька, не падлезь пад самаход. Пазаўчора ляснік з Копнай Гары праязджаў роварам праз вёску ды Антолю чутанькі не раз'ехаў, спадніцу чымсьці падраў ёй і вядро малака вылілася.

Калі атрымаеш усё, прыхавай добранька ў чамаданчык і замкні ключыкам, а то ўкрадзе будзь немач ліхая. Памятаеш — вясною на кірмаш ездзіла і дваццаць злоты з кішэні выцягнуў хтосьці ў краме. Хуліганаў усякіх па вуліцах валочыцца — толькі і падпільноўваюць.

Хоць не біся з нікім, сыночак, бо пакалечыць могуць аднаго і захварэеш. Васілёва вяселле нядаўна адбывалася, нават перагародкі ў хаце раскідалі, каб сталоў болын змясцілася, — у нас пасуду, крэслы, пазычалі. Аўтобус да шлюбу нанялі. Калі прышло дарыць маладых, цесць адрокся ад свайго слова і не даў гумавіка ў пасаг. Сват лаяцца пачаў, старшы дружбант выкрыкнуў, каб Васіль на развод падаў з месца, а музыкант шпурнуў агурком у Васілёвага швагра, які хваліўся, што ўжо адну «Яву» разграхатаў і хоць заўтра можа купіць другі матацыкл. Бойка разгарэлася такая, што калі б міліцыя ранкам не прыехала, невядома чым скончылася б. I маю пасуду пабілі! I Васілю аперацыю робяць на патыліцы.

Шануй сябе, адзявайся цёпла. Апрані свэтрык, летнічак і пінжак, каб не прастыў. Купім чаравікі моцныя, штаны яшчэ адны я пашыю хутка, вушанку прышлём.

Восень халодная наступіла. Дождж крапаціць па шыбах цэлымі днямі. Прыдзе бацька ўвечары з малацьбы ды гатаваць нічога не хочацца. Няма цябе, няма каму. Талкуем-гадаем, як жывеш у чухіых людзях?

Пакрова ўжо мінавала, а пісьма ад цябе не чуваць. Паштальён кажа, што ты, Віця, мабыць, не напісаў яшчз пісьма, таму і не прысылаюць яго нам. Але я не веру яму. Чула, як смяяўся ён да суседкі: пра Віцьку ўсё думаюць, чыста памарнелі. Шлюць пачку за пачкай, маладому толькі і трэба таго. Нябось, каб было холадна і голадна, раз-два напісаў бы пісьмо. Так смяяўся паштальён.


НАПІШЫ, СЫНОК, АДРАС

Дрэнна ты вучыўся ў сёмым класе. Дзядзька Сцяпан, што быў на прымусовых работах у Нямеччыне, падсмейваўся: «Ну, Валодзя, колькі цвайяк зарабіў?» Двоек, значыць.

Настаўніца скардзілася: — Здольны ён хлолец, — гаварыла. — Але мала вучыцца, заўсёды часу не мае...

Сварыўся на цябе! Ды што, калі падручнікаў і «каетаў» тваіх не разумеў. (Сам жа не здабыў ніякай навукі). А ты палюбіў гаспадарку — зайздросна, моцна. Даглядаў свіней, кароў, авец — рэзаў сечку, укладаў подсцілку. Проста, не дапускаў нас да гэтай работы. Маці крычала:

Ідзі вучыся! Я сама зраблю...

—Мама, авечкам рана даваць не сена, а саламяную трасянку, — спрачаўся ты.

Пакрыёма цешыўся табою. «Будзе з яго гаспадар»! — думаў і ўяўляў сябе старым, з унукамі на каленях. Ціха і шчасліва.

Неяк перад Колядамі сустрэў на вуліцы пісьманосца.

Вам перасылка з Варшавы.

Падаў мне запакаваную кніжку. Што гэта? Адрас мой, але нікуды я не пісаў і ніякіх кніжак не прасіў. У хаце распячатаў ды прасілібізаваў на вокладцы — «Жывёлагадоўля ў сялянскай гаспадар-цы».

— Прыслалі! — твая радасць выясніла ўсё. Выхапіў кніжку з маіх рук і пабег з ёю ў пакой.

Гнеў і здзіўленне перамяшалася ў пачуццё трывогі. «Па кніжках, значыць, хоча гаспадарыць. Ды што там у іх могуць напісаць? I без таго гаспадар ведае, чым карову карміць, свіней, а чым курэй або гусей. От, дурыць сабе хлопец імі галаву.»

Праз тыдзень з пошты прынеслі другую кніжку, танчэйшую — аб курах. Прычапіліся, каб прадоўжыць выпіску «Рольніка Польскага». Танная газета, добрая да самакрутак — дык яно праўда.

З той пары на вёсцы празвалі цябе Валодзькам-аграномам. Аграномаў бацька, аграноміха... Так і засталіся мы «аграномчыкамі» па сённяшні дзень.

У нас на весну рабілі сход. Нагаварвалі, каб выкуплялі ў ГС-е вапну і рассявалі па полі. Бо глебы нашы падмоклыя, «кіслыя» — тлумачылі. Паехалі... і больш не паказаліся.

Бог яго ведае? Як думаеш, сынок, дасць яна, вапна, карысць якую?

Пішаш, што атрымалі новую кватэру ў цэнтры Беластока — тры пакоі з кухняй. Як жа цешуся, што табе добра жывецца! Мы маем цябе аднаго...

Напішы, сынок, адрас.


ДЗЯДЗЬКАВЫ СОННІК

ЯК 3 МІХАЛКАМ ЛЕС КРАЎ

Хросны Міхалка шэпча ў твар так, каб ніхто не пачуў: — Заве-ея, заве-ея... Бачыш?

Міхалка вышэйшы, і яго чырвоны нос тыцкае проста ў брыво. Збоку ад яго авечай вушанкі відаць месяц, а навокал месяца бялісты круг:

— Праўда, хросны, праўда, будзе завея.

У Міхалкі па-воўчаму блішчыць вока, бо другога не бачу, нос засланіў. Дыхае ён, аж дух забівае. Хачу адвярнуць галаву і ніяк не магу, усё-роўна, бы шыя адранцвела. А Міхалка свідруе бельмам навылёт, не адпускае:

— А што, не казаў? Мо няпраўда?... Дык запрагай каня, запрагай хутчэй! Чуеш?!

Буланка стрыжэ вушыма, адварочвае ўбок кудлатую грыву — ні то саромеецца, ні то баіцца чагосьці? Хросны Міхалка бубніць у кабылінае вуха: — Не храпі, буланка, не храпі, золатца, а то вунь сусед нядобры пачуе.

Буланка крадком топае, разглядаецца па прыгуменнях. Ласкавы Міхалка гладзіць закручаны палоз:

— Ціхенька, бярозавы ты мой, ціха-ша-а, не рыпі...

I Міхалкава вушанка ківаецца да цёмных акон хат.

За вёскаю, на пагорку, сава загукала ў кучме акалелага зарасніку.

— Маўчы ты, прыгажуня, — падмаргнуў ёй Міхалка.

А яна, дурная, напраўду падумала, што прыгожая вельмі, натапырылася, пахвалою пераняўшыся, ажно месяц гарласты чуць не зарагатаў. Тут прыпыніла яго буланка, хвастом таемна махнуўшы, і зубялямі жоўтымі перадрачыла месяцаву нястрыманасць. Анямеў паднябесны валакіта, застыла на ім срабрыстая ўсмешка ад вуха да вуха.

У полі чыстым бор удалечыні чарнаціць. Заяц-труслівец вышмыгнуў з каляіны і кінуўся ўцякаць без аглядкі ў прысады сялянскія.

— Памятай, нідзе не быў і нічога не бачыў!, — нёсся за ім бясслоўны наказ мой, хроснага Міхалкі і буланкі, якая нават капытамі заперлася.

А сава нячутна паляцела следам, каб наказ наш дапільнаваць, за хвальбу кавалерскую адудзячыцца. Толькі зоркі залётна хіхікалі, што-раз якая-небудзь ад смеху ўніз падала.

У Чортавым гушчары Міхалка выцягнуў з саломы пілу, рукавіцу тоўстую падаў патрымаць, а сам пальцам мазольным зубы навостраныя мацаў.

— Рэжа, як масла, — сказаў голасна, аяс сосны прыціхлі. — Вось, гэту спілуем, — стукнуў ботам дрэва векавое.

Сосны-сястрыцы пахіліліся, загудзелі. Піла непаслушная з рук усё выслізгаецца, енчыць:

— Што-о ро-обіце... што-о ро-обіце...

Прыімчаў вецер-задавака, загаласіў у дрымучым урочышчы.

— Зла-адзеі-і... зладзе-еі-іі...

Сняжынкі нахлынулі роем, мяцеліцай вочы засыпалі, у шчокі закалолі марознымі іголкамі, за-пяклі:

— А вон!... а вон!!!...

З-за пня гарыць Міхалкава вока, гарыць, не міргане. — Ну! Пот цячэ па скронях. Дрэва трашчыць, валіцца, знікае ў віхры. Камель падско-чыў, уздрыгнуў, быццам задумаў адпомсціцца за смерць, але вось ляжыць і ціха стогне, а Міхалка ўсё адмервае кавалкі, а піла ў роспачы дастае гарачкі.

— Не бойся, толькі не бойся, — Міхалка хлопае мяне па плячы. — След задуе зусім, у пагоду такую сабакі на двор не выгнаць, не гаворачы аб лесніку...

На гасцінцы адусюль збягаюцца ёлачкі прыгорбленыя, сумныя. Праводзяць маці-сасну, бы хсывыя, хістаюцца ад спаткаўшага іх гора. Міхалка лупіць пугаю буланку — крывадушна, бязлітасна. Я папіхаю сані, хутчэй бы выбрацца ў поле, далей ад таго натоўпу зялёнай сям'і.

Млеўка, ой, млеўка на душы...

Уздыбілася снежная гурба, круціць. Не, не гурба, гэта — смерць у белым адзенні, з касою, скаліцца над саньмі, задаволена ківае чэрапам. Але што гэта!? Дзе каса была, там дула вінтоўкі, а дзе чэрап — вусатая маска стражніка ляснога! I крык:

— Украў! У турму... у турму!!!

— Міхалка! Міхалка!! — клічу хроснага і бягу да каня, лейцы знаходжу пад палазамі саней. А Міхалкі не відаць. Бушуе завіруха, усенька замятае навокал.

Спераду выныраюць стражнікі, процьма стражнікаў. Абступа-юць мяне.

А Міхалкі не відаць.


СПОСАБЫ НА ЗЛАДЗЕЯЎ

Нарэшце абхітрыў зладзеяў: разлёгся я вужом вакол пня салодкай яблыні, якую часта трасуць яны.

Мілыя дрымоты ў ціхім садзе. Мякка падаюць спелыя антонаўкі. З-над вішнёвага зарасніку выплыў на зорнае неба месяц-рагатун.

Раптам паглядзеў я на бульбянішча, і аж адняло мне мову, бачу: падымаюцца растапыраныя людскія цені, абкружаюць. Адзін, два, тры, чатыры, пяць, шэсць... Пазавуголлю брэша Рэкс, няўданае, палахлівае стварэнне.

За адно імгненне перадумаў я ўсе спосабы: крыкнуць — закідаюць каменнямі (я ж не ў будцы!); накінуцца на іх — расквасяць патыліцу (адзін у полі не воін!); падаць у суд — нічога не высуджу (не знойдзецца сведкаў!).

Словам, уся мая хітрасць адвярнулася ад мяне.

Першы цень, у якім пазнаў я Навумавага Ваньку, ухапіўся ўжо за павіслае яблыневае голле. Ляжу і слухаю. Але ж і рвуць яблыкі, хай Бог крые і ратуе! Затрашчала ды абламалася вялікая галіна. Яе раздзёрты канец цяжка тыцнуў перад самюсенькім маім носам.

— Трэба страсянуць спелых, — пачуў я знаёмы голас, і хтосьці балюча наступіў мне на нагу. Жуліку, відаць, здалося, што стаіць на палене, бо запёрся абодвума абцасамі ў маю лыдку, калоціць дрэвам.

Шайка рухнула збіраць усё, што нападала. Цяпер я ледзь не енкнуў, так моцна стукнулі мяне чаравікам па сярэдзіне і над самым вухам залаяўся Ванька:

Якісьці пень валяецца, нагу вывіхнуць можна...

— Ванька, падай конскую торбу! — загаварыў зусім ужо знаёмы голас (ці не Хведараў сын гэта будзе?)

Смярдзючая падэшва чыйгосьці чаравіка закоўзалася па маім ілбе.

— Халера, на гарбуза наступіў! — вылаяўся знаёмы голас.

— Гэта, здаецца, не гарбуз?... — заікнуўся другі, яшчэ больш знаёмы голас.

Усе прыціхлі.

— Мярцвяк!!! — зароў Ванька.

Па садзе разыходзіўся ломат уцякаючых зладзеяў. Агарнула паніка і мяне.

— Што? Я памёр?! — спужаўся я не на жарты і схапіўся.

Месяц ад смеху пакаціўся па небе, аж разбегліся зоркі.


УДАЧА

Свіння зразумела, што ёй не выкруціцца з нашых рук і сама палезла ў клетку — каб зважыць яе і прадаць.

Сцяпан сказаў:

— Прадамо за тысячу залатых болын!

Так і зрабілі: свіння важыла дзвесце, Сцяпан напісаў — трыста. Я пабег у касу па грошы.

Сцяпан сказаў:

— Зарабілі тысячу больш: пяцьсот мне і пяцьсот табе.

Так і падзяліліся. Ого, Сцяпан вялікі ашуканец у дзяржаўным гандлі і варта дружыць са Сцяпанам.

I тут сталася неспадзяванасць: свіння падміргнула і зашаптала чалавечым голасам!

— Я вам дам заробак, я вам пакажу заробак, свінні вы! Свінні! Кажу гэта вам я! Усё раскажу, дзе трэба, аб вашых камбінацыях, вашых свінствах!

Нам падняліся валасы пад шапкамі. Сцяпан першым упаў на калені і заплакаў перад лычом:

— Даруй мне, больш не буду камбінаваць на свіннях! Бажуся! — лямантаваў Сцяпан, стараючыся пацалаваць яе ў лыч.

Перапалохаўся і я. Ад страху перахітрыў Сцяпана, забег я ззаду і пацалаваў свінню ў хвост, ад чаго яна павесялела. Замахала хвосцікам, скруціла яго абаранкаю.

— У мяне жонка, дзеці... маленькія дзеткі бы парасяткі! — крычу праз слёзы і прыглядаюся, дзе яшчэ пацалаваць, але ўсюды на ёй праціўныя фрэндзлі шэрсці.

Мне і Сцяпану ўдалося перапрасіць свінню, яна разляглася. Задрамала.

Мы, дачакаўшыся вечара, вярталіся папоцемку дамоў. Ішлі сярэдзінаю вуліцы, па калюжынах, як свінні.


СПРАВА

Задумаў я адкрыць краму, каб збіць капіталу. Заходжу да начальніка па дазвол.

— Не спяшайцеся, не пажар, — тлумачыць мне начальнік і моршчыцца ад маёй нецярплівасці.

«Эге, думаю, дзе чорт не можа, там баба паможа!»

I за другім разам заходжу да начальніка разам з жонкаю.

Чаго лазіце! — закіпеў начальнік.

— Паночку, дальбог, не ашукаю вас, — кажу я. Ад гэтых слоў ён пачырванеў. Але ў той жа момант за маёю спіною хіхікнула жонка, і начальнік адразу абмяк і на мяне ўжо не глядзіць.

«Добра, думаю, з жонкаю разам быць у начальніка».

Засоўваю руку ў кішэню, дзе нарыхтаваў хабару тысячу злоты, запячатаныя ў паненскую белую канверту. Ціха падступаю па дыване да стала начальніка, каб сунуць канверту з грашыма пад яго мармуровую чарніліцу. Раптам, забягае мяне мая жонка і ласкава ляпеча начальніку:

— Будзе абарот і пераабарот. Так, так.

Бачу, жонка дае знакі мне леваю далонню, каб я адступіўся, а праваю бярэ руку начальніка і тлумачыць яму, і тлумачыць.

— Будзе, ну, будзе.

Начальнік паглядзеў у яе харошае вока, вольнаю рукою пачухаўся па лысіне. I раздабрэў.

I я быў вельмі здаволены: дастаў дазвол адкрыць краму.

Без хабару дастаў.


ЯК Я СТАЎ ЛЫСЫМ

У хаце, у кухні, ганю самагонку. Пад акном плача мая баба, у замарожанай шыбе моршчыцца месяц — даносчык.

А тут літар поўны пад корак, пяршак пацёк на падлогу. Перапалох, як рукою адняло.

— Мый літры ад малака! — сыкаю да жонкі.

Хутчэй падстаўляю кубак, чысцюсенькі струменьчык цыркае на дно. Цёплы, пахучы. Каштую раз, і яшчэ раз. Потым яшчэ раз... Галава стала спраўнейшай і забегалі па ёй хітрыя думкі.

Не бяда, на выпадак чаго, расплачуся. Апраўдаюся, скажу: за Коляды выдуў увесь запас, а гарэлка падаражэла, больш не купляў. Камендант зразумее. Так, так, — зразумее, пашкадуе...

«А, што калі не!?» — асмаліў мяне чыйсьці голас, зашаптаў у вуха. Я пахаладзеў.

Чуваць, добра чуваць, як трашчаць на марозе платы, а ў канцы вёскі зараўло вяселле — «Равела бура, дождж шумеў»... Гэта жэніцца малады камендант Іван з маладзенькаю Ёзікаваю Галяй. Паўпастарунку гуляе.

— Не прыдуць! — усміхаюся, смяюся, рагачу, задыхаюся, даўлюся ад уцехі. Развяселены, падкладаю паленцы ў агонь, смела і многа, без ніякага страху.

Раптоўны свіст над кадушкаю быў да таго раптоўным, што я адно падумаў: «...рве брага!...» ...і заплюшчыў вочы.

Гарачае-гарачае пляснула мне на патыліцу, пацякло за каўнер. Я нацягнуў летнік на галаву, кінуўся ўбок, але па спіне так засмаліла гарачынёю, што пярэкідам шмыгануў пад ложак. — Лопае, клёпкі выгінаюцца! — падумаў ці сказаў я...

А пад ложкам няма ратунку, брага шляпае са столі, свішча па сценах, забіваецца пад пасцель. Бачу — жонка на панадворку скідае з сябе акно, чэша шкло з валасоў і моргае залётна:

— Прыдзі-хадзі, мой любы.

Каб дабрацца да яе, на снег і мароз, от аджыў бы я! Адвага ўцякаць з-пад ложка прыйшла хутка. Перад носам паказалася кіпучая калюжына брагі, я кашэчым скокам ламянуў з-пад ложка да жонкі, на двор, далей ад хаты!

Нарэшце магу прахаладзіцца, адкідаю з галавы летнік. Ды, што за ліха? Чамусьці вее па патыліцы? Мацаю, мацаю і пальцам сваім не веру: чыста вылезлі валасы пад брагаю, якою набрыняў летнік! О ля! Я лысы, толькі чуб спераду застаўся, бы той пеўнеў хвост...


СПРАВЯДЛІВЫ КУМ

Задумаў я ўгнаіць гаспадарку, каб ураджаі добрыя мець. Задумаў. і пабег да складу штучных угнаенняў, дзе шэфам Рыгор, мой кум.

Рыгор уцешыўся:

— О ля, кумок завітаў! Хадзі, залаценькі; хадзі, даражэнькі.

Іду да яго, як на крылах. Ён сядзіць пасярэдзіне складу, перад ім паўмяшка солі патасовай, добрае ўгнаенне!

Рыгор кажа:

— Гноіку патрабуеш, бедненькі?

— Прыдалося б, — кажу, — пасыпаць гэтым парашком, каб рунь буйнейшая была.

— Няма, золатка, гнаёў. Няма ніякіх.

Кум нічога новага не сказаў, бо відаць, што склад пусты-пусцюсенькі. Але мне кум пастараецца!

Кажу:

— Так, так... Цяжка быць добрым гаспадаром... Гляджу, нікога больш: толькі я і кум.

Кажу:

— Рыгор, куме мой, патрэбна мне паўтоны.

— Не верыш, што няма? — скрывіўся Рыгор. Я яшчэ раз разгледзеўся па складзе.

Рыгор спытаў:

— Шныпрыш? Ныраеш?

I разбушаваўся:

—Я табе не Манька ў краме, што цукар хавае пад прылаўкам!

I схапіў мяне за карак, і тыц мяне ў мяшок з патасовай соллю, што стаяў перад ім. I крычыць:

— Еш! Нажарыся!

— Адурэў ты!?

— А што? Смачнае?

— Пусці!!! — завішчаў я на ўвесь мяшок.

I так папярхнуўся соллю патасоваю, што аж мяшок лопнуў ад майго чыхання. Фэ, які палын!

— Другі раз паверыш куму!

— Паверу... — выкашляў я ды як жарнуў нагою ў дыхавіну Рыгору, і давай уцякаць з мяшка.

Дагопаў я да хаты, паўвядра вады выпіў, смаліла смага. Ой, смаліла! Узяў я поўнае вядро, пайшоў я з гэтым вядром за клуню, на загон, і там прасядзеў ноч да ранку.

На гэтым загоне добры ўраджай вырас.


ЭКСКУРСIЯ

Брат прыехаў у пяць гадзін раніцы.

— Ну, — сказаў Юрка. — У брата добры матацыкл «Юнак».

— Паснедаем у дарозе, — сказаў брат. У яго вачах узыходзіла сонца.

Тыдзень таму назад дамовіліся на экскурсію.

Выехалі з Беластока на Заблудаўскую шашу, мінаючы аўтобусы прыгародняй камунікацыі. Аўтобусы, якія не выспаліся. Юрка ўсё ж выпіў сырых яек і адчуваў сябе добра.

Звярнулі на гасцінец у напрамку Малынкі. Матацыкл заграз у пяску.

— Колькі ты важыш? — спытаў брат. Гэта не было пытанне.

На пагорку маяк, ён выразна нездаволены таварыствам нязграбнай ліпы.

— Хочаш піць?

— Не.

У брата мокрая кашуля, яна хутка высыхала і рабілася нясвежай. Пайшлі да маяка, ён пачарнелы і абыякавы. Калі ўзыйшлі па лесвіцы на ніжнюю пляцоўку — засмяяліся невядома чаго.

— Стары, — сказаў брат. Маяк сапраўды стары.

— Нічога, што... — пачаў Юрка. Заўважыў, як маяк моцна хістаецца загледзеўшыся безнадзейна ў неба.

Пад правай нагою заламалася дошка і Юрка упаў на падлогу. Дошка трэснула, але не пераламалася.

— Што там? — гэта голас брата. Сказаў, як бы хацеў пасмяяцца.

Яшчэ штосьці сказаў. Потым:

— Чаго ляжыш?

Юрка ляжаў, удыхаючы пах нагрэтага дрэва. Так пахнуць крыжы на могілках. Зноў брат:

— Чаго ляжыш?

Юрка бачыць яго, у брата цікавасць пеўня да ката пасля таго, як узляцеў ён са страху перад ім. Засмяяўся з яго. Смяяўся з брата, а брат таксама смяяўся, яго вочы бы кнопкі.

— Хадзі сюды! — Юрка клікаў і смяяўся.

— Злажу я, — сказаў брат.

Наўкола далячыня цудоўна-цудоўная... Ад вёскі ішоў чалавек.

Юрка хутка злез з маяка.

Праехалі цераз Патоку, за варотамі стаяла баба, больш нікога. Яшчэ, калі даязджалі да Гараймова, сонца пачало дапякаць у патыліцу і запахла лесам.

Ехалі, ехалі. Ехалі ўжо мо гадзіну... Як вокам кінуць рыжыя кучмы сасновых кустоў, на пакінутых палосках. Дзікія кучмы. Пахла лесам і ад таго хацелася піць. I яшчэ ад таго, што выпілі запас вады.

— Мы блудзім, — сказаў Юрка.

На растайніх дарогах залез ён на вялікую крушню каменняў, палохаючы тлустую яшчарку.

— Давай паблудзім, — гэтак брат. — Не давялося мне блудзіць, — яму наўрад ці хацелася піць. — Цікава, куды выедзем...

— А-ну цябе!...

Сонца адкацілася і за верхавінамі лесу паказаліся хмары, за імі бізун бліскавіцы. Хмары клубавалі ўсляпую, пакідалі дождж на нядобрую ўцеху вятроў.

Мы праехалі ўбок ад Новай Волі, — Юрка дастаў з торбы турыстычную карту. На поўдзень ад Новай Волі не ўбачыў ніякіх дарог. Падумаў: куды не паедзем, выедзем да нейкай вёскі. — Паедзем на ўсход.

— Шкада, што не маем палаткі, — сказаў брат.

Паехалі хутка.

— Шкада, што не маем палаткі, — выкрыкваў сваё брат. — Перачакалі б буру ў лесе... Глянь, які прыгожы лес...

Вецер скочыў да вачэй.

Паміж дрэў убачылі купал царквы. Купал прасунуўся за сцяну старога хвойніку. Наперадзе захроп конь, з-за павароту дарогі выпаўзла фура сена, збоку мужчына і жанчына. Была гэта дзяўчына, яна забегла за фуру, у яе вельмі брудныя ногі. Бацька паганяў каня, конь не меў часу палохацца матацыкла. У запененую шыю ля хамута ўпіваліся блішчастыя сляпнякі. Конь махаў мордаю і цягнуў.

За лесам мосцік і рачулка, унізе лугі і капіцы сена, налева — вёсачка, чарада фурманак з сенам, мужчыны і жанчыны, жанчыны бягуць за мужчынамі, жанчын абганяюць дзеці. Дзеці пішчаць і штурхаюцца. На далёкім пагорку царква, а ўбок — другая вёска, блішчаць шыбы ў вокнах, там сонца.

— Дожджык, дожджык, крапяні, дзяцей у хату зажані, — брат здзяцінеў і зусім натуральнае тое, што зараз закіпеў ад дзіцячай заядласці: — Дождж не дагоніць нас!

Матацыкл панёсся нядотыкам. Злева мільганулі людзі, фуры, вёсачка.

— Не так прэндко! — закрычаў хтосьці няпольскім голасам.

Юрка азірнуўся: сцяна дажджу гарадзіла лес.

— Варочай у вёску! — крыкнуў брату.

— Эй!

— Дождж за намі!

— Гэй!!

Брат не чуў Юркі, альбо прытвараўся, што не чуе. Царква на пагорку большала, яе званіца як бы асядала. Блізка ўдарыў пярун, сцебануў дождж па шыі, па плячах. Моцны, густы дождж, першая хваля дажджу. Яго буйныя кроплі апякалі, сутыкненне холаду з гарачынёю — халодных кропель з гарачым целам.

Затрымаліся ля царквы.

— Пакінь матацыкл! — крыкнуў Юрка і пабег да царквы. — Пакінь, чуеш!?

Стоячы пад дахам на ўсходах царквы, глядзеў, як брат пхне перад сабою матацыкл і мокне зусім.

— Вада залье матор! — крычаў брат. Ён крычаў многа, яго займала злосць.

Юрка выбег на дождж і памог паставіць матацыкл пад сухою сцяною, куды не даходзіў касяк дажджу.

— Казаў табе не ехаць пад дажджом... —- гэта была лішняя сварка.

Стаялі пад дахам.

Брат ляпнуў Юрку па плячы. Той псыкнуў ад болю, кашуля мокрая і прыліпаючая.

— Цяплей? — брат зазірнуў яму ў вочы. Юрка хацеў зазлаваць, але раздумаў.

— Пойдзем у царкву, тут вецер. —Хіба зачыненая...

Брат паціснуў клямку, дзверы зачыненыя.

— Просты замок, — сказаў брат. Пабег да матацыкла і прынёс штосьці, чым адамкнуў замок. Дзверы самі расчыніліся, прадуваў цуг.

Увайшлі. На іх нясмачна паглядзелі іконы. Пахла пылам і цішынёю, і чамусьці сушанай канюшынаю. Па вітражах сёк дождж.

Хрыстос, Сцяпанаў Андрэй, радасны ў радасці, нешчаслівы ў няшчасці, сумны ў адзіноцтве, бяссільны на лёс. Бяссільны, бяссільны, бяссільны! Дзіва, ён у царкве — месцы надзеі, будынку надзеі, храме надзеі... Глядзець у ікону і слухаць спеву жаваранка, і мець у вачах слёзы вечнага, сонечнага, чыстага, шчырага, як жаданні дзіцяці. Гэта не да Бога малітва, гэта да надзеі малітва, да дум сваіх— да чалавека! Маўчанне. Маўчанне, а ў ім — то ўсмешка дзяцінства, то мары мала-досці, то трывогі жыцця, то мудрасць смерці.

— Хрыстос сапраўды быў?

Пытаў у Юркі. Адказаў яму не адразу: усё ў вачах вёскі, лес, лугі, дождж, начэплівы вецер. Адказаў брату:

— Мне Бога няма, другому Бог ёсць, — пачуўся раздражненым.

Выйшлі з царквы, пасталі пад дахам — на ўсходах. Закурылі. Глядзелі ў даліну, на вёску ў дажджы, на разбоі буры ў ваколіцы. У гуляй-полі скавытаў хутар.

Дождж перастаў падаць у дванаццаць гадзін. Прамоклы вецер туліўся да кучмаў дрэў. Над лесам разагравалася сонца. Ад'ехалі памалу, матацыкл рабіў каляіны на шырокай сцежцы.

— Рака Нарва там? — брат кіўнуў убок зялёнай смугі.

— Там.

— Першы раз выкупаюся ў гэтым годзе... Пакупаемся. Пасля дажджу вада цёплая.

— Трэба паесці.

Гутарылі без спеху. Вецер не здуваў слоў у расуючае жыта. Прамоклы, разлёгся на стрэхах хат і сушыўся, гэты задзіра з саламяным запалам.

— Спачатку пакупаемся. Добра перад ядою паплываць, — брату вельмі нецярплівілася.

— У Нарве надзвычай быстрая вада.

Дзве малюсенькія вёсачкі, за гумнамі другой вёсачкі блішчэла Нарва. Ад гумнаў пайшлі пехатою ўніз, дзе спутаны конь. Прамоклы конь. Павярнулі налева, пакрай жыта дайшлі да кустоў. Ачмураны матацыкл увялі ў свежы лазняк і пачалі распранацца. Вакол нікога больш.

Стромкі і аброслы бераг, па вадзе плывуць жмуты кошанай травы. Распрануліся дагала, адзенне павесілі на галлі куста, страсянулі з яго ваду, каб не замачыць дарэшты адзення.

Вада аказалася не так ужо і цёплай, але было вельмі прыемна. На дне найбольш халодная вада, яе плынь месцамі збівала з ног, выпалосквала пясок з-пад ног.

Недалёка, дзе нізкі бераг і зусім плыткі брод, паявілася маладая жанчына, і доўга мыла яна цынкавае вядро.

Купаліся вельмі доўга.

— Думаў, што акалею, — сказаў брат.

На яго целе крупіністая гусіная скурка. Апрануліся і паляжалі ў зацішшы высокай травы, разаслаўшы пад сябе плед. Потым елі, Юрка скалечыў палец, адчыняючы банку кансерваў.

У дзесяці кіламетрах адсюль беляцела вадакачка чыгуначнай станцыі ў Семяноўцы. За ёю, па самы небасхіл, лясы Белавежскай пушчы. Юрка калісьці прайшоў гэту аколіцу пехатою і ведаў, што па дарозе да белай вадакачкі ёсць вёскі, яны гнездзяцца ў далінах, іх не відаць. Юрка ведаў, што да вадакачкі дзесяць кіламетраў. Брат не ўмеў ацэньваць адлегласці, яму вадакачка выдавалася шахматнай фігуркай, якую можна ўзяць у далоню — добра закасаўшы рукі. Не ведаў зманлівай блізкасці далёкага.

— Пасядзім, — сказаў брат.

— Хутка вечар, час ехаць.

— Паспеем. Не пехатою ісці нам.

— Да самай Белавежы шмат дарогі, — сказаў Юрка.

Пачыналася чыстая прыгажосць вечара пасля дажджу.

— Там заначуем? — спытаў брат.

— Так.

У Белавежы чакаў Юркаў знаёмы, і брат ўстаў. Назаўтра, рана, павінны паплысці лодкамі па Нараўцы ў глыб пушчы.

— Мо не паспеў яшчэ прыехаць, — сказаў брат пра знаёмага. Пайшоў па матацыкл, Юрка згарнуў плед.

Язда надакучыла. Трэба было надта зважаць, каб не наехаць на камень або вывалены корч.

На сцяжыны і пясчаныя гасцінцы сыпаўся змрок. У гурбах змроку хаваліся ёлкі, цяпло прасочвалася ў зямлю. Даліны кладавіліся спаць, нацягваючы на сябе белыя пярыны туманаў.

Калі праехалі цераз Гайнаўку і выехалі на шашу ў Белавежу, стала зусім цёмна. Ад лясных прасек налятаюць хмары машкары, у брата заслязіліся вочы, ён не купіў акуляраў. У Белавежу заехалі ў дзесяць гадзін вечара. Турыстычная гасцініца знаходзілася ў парку, паблізу шырокай завадзі Нараўкі. Прабіраў холад, над дзвярыма ў гасцініцу гарэла лямпачка, вакол лямпачкі хмурынка камароў. Увайшлі ў малы калідор, дзе рэцэпцыя гасцініцы. У калідоры поўна нямецкіх турыстаў, яны толькі што прыехалі і запаўнялі фармуляры. Вялі галаслівую размову.

Юрка даведаўся, у якім пакоі знаходзіцца знаёмы.

— Кажуць, калісьці была гэта царская стайня, — сказаў Юрка да брата.

— Пхі, — брату выдалася ўсё панурым і няўтульным.

— Тут ён, — Юрка паглядзеў на чорную лічбу на дзвярах.

Пастукаў

— Проша, — сказалі за дзвярыма.

Знаёмы ляжаў у адзенні на пасцелі. Ён курыў і попел ад папяросы страсаў на падлогу.

— З'явіліся! — выкрыкнуў звычайным голасам.

— Мой брат, — Юрка сказаў імя брата.

Знаёмы сеў на пасцелі, падаў руку.

— Елі? — спытаў звычайны голас.

— Даўно.

— Будзе лёгкі сон, — знаёмы нікому не хацеў дапячы. — Маем чатыры ложкі, выбірайце, — І ўсміхнуўся нецярпліваю ўсмешкаю. — Заначуем, як паны!

— Чаму, — гэта не было пытанне. Брат не адзываўся.

— Выпісалі фармуляры?

— Не. Там поўна немцаў.

— Пакуль вы прыехалі, я хадзіў пабачыць зуброў.

— Кладавемася спаць.

— Пачакай. Выспішся, — звычайнаму хацелася гаварыць.

— Трэба рана ўстаць.

— Устанем.

— Устанем, ракам пастанем, — перакрывіў яго Юрка.

Брат задаволены.

Знаёмы не адразу згас, аблізаў губы — пераставаў гаварыць.

Юрка з братам распрануліся і, доўга не чакаючы, пакладавіліся ў пасцель. Знаёмы выйшаў з накоя, ён да поўначы прагаварыў з паненкаю, што дзяжурыла ў рэцэпцыі.

За бабаю пабег, — неразумна засмяяўся брат.

— Спі, — абцішыў яго Юрка. Ён моцна заснуў і захроп.

Ранкам у пакоі свяціла сонца і было холадна. За акном, на ялінавай галінцы, круцілася малая птушка. Рыкалі каровы, і хтосьці прайшоў па жзіраванай сцежцы.

Разбудзілі знаёмага.

— Паголімся, — сказаў ён звычайным голасам і зноў паваліўся ў пасцель.

Устаў тады, калі Юрка наліў яму ў пасцель вады.

— Ты свіння, а я думаў, што ты Юрка.

З зялёнай нары алеі выйшлі мужчына і жанчына, ён крыху спераду, яна крыху ззаду, крок паспешлівы і ў кірунку да гасцініцы. У ранішнім бляску твар жанчыны цудна-харошы, чарнявы, але ласкавы. Мужчына падстрыжаны вельмі коратка, падобны на баксёра. У жанчыны і мужчыны відаць з-пад плашчоў штосьці белае, ён трымае ў правай руцэ дзіўную сумку. Калі падыйшлі яны да дзвярэй гасцініцы, брат пачуў, як ён сказаў да яе:

— Скажыце, што я не мог адразу. На Заставе радзіла кабета.

Гэта быў лекар і медсястра. У гасцініцы хтосьці захварэў.

Брат мыўся ва ўмывальні, вада настолькі халодная, што немагчыма добра пачысціць зубы. Затое чарадзейна адганяе соннасць. У дзвярах умывальні глядзіць на яго дзіця, бела-рыжы хлопчык, яго тварык таксама бела-рыжы. Так, як бы хто абліў яго параным, але выстуджаным тлустым малаком з ранішняга надою. Брат знарок доўга паглядзеў яму ў вочы, хлопчык усміхнуўся вяла, потым яго вочы спалохаліся і ён знік. Ён мякка патупаў па пустым калідоры. Аднекуль наскочыў на яго голас маці:

— Ты чаго ўстаў!? Марш спаць! Голас забубніў па пустым калідоры.

Брат вярнуўся ў пакой. Знаёмы пацягваўся, апусціўшы ногі на сырую падлогу.

— У старыя часы людзі не мыліся, а жылі па сто год, — гаварыў, бачачы, як дрыжаць лыдкі брата.

Юрка быў ужо ў дзвярах, ручнік закінуў на плячо, мыла трымаў у левай руцэ, шчотачку да зубоў і пасту — у правай.

— Я пахаджу трохі, — сказаў брат.

— Пахадзі, — Юрка раптам не ў гуморы. Брат углыбіўся ў сцюдзёную алею, густа абсаджаную клёнападобнымі дрэвамі. Яму хацелася пабегаць у такую рань, саромеўся зрабіць гэта на зручнай жвіраванай пляцоўцы перад вокнамі гасцініцы.

Наперадзе краявід з вясковай макаткі: ярка-зялёная паляна, за палянаю ярка-сіняя істужка, як бы ручайка, але гэта цвілі нейкія кветкі. Далей буйна падстрыжаныя дрэвы, ліпы, а ўбок ад ліпаў старая вежа і буслінае гняздо на вежы. Бусел клякоча.

— Гэй, пан! — брат адхіліўся ад зямлі, яго клічуць.

Ад буйна-падстрыжаных дрэў ішоў зялёны чалавек у службовай шапцы, на шапцы арліная плямка, твар уланскі. Ішоў ляснік.

— Не можна нічога рваць, — сказаў ляснік, не гледзячы на рукі.

— Я нічога не рву.

— Не можна, — паўтарыў ляснік. Ён пайшоў.

Брат намерыўся пахадзіць на руках уніз галавою і адсюль цэлае непаразуменне. Ляснік пайшоў.

Брат чуўся свежа і непрыемна было ўваходзіць у гасцініцу, дзе дзерла горла ад напаставанай падлогі, ад груба памаляваных дзвярэй і ад пылу на ўсім.

У пакоі стаялі Юрка і знаёмы.

— Бррр, які холад! — горбіўся знаёмы. Ён зачыніў акно, стала душна.

Паснедалі першымі — у рэстаране было пуста ў такую рань. Дасталі па шклянцы чаю, скрыгельчыку хлеба, да хлеба яйкі, вараныя на густа. Яйкі халодныя, звараныя ўчора.

— Хачу хлеба. Дайце хлеба! — дзіваваў знаёмы.

Кельнерка нясмачна зірнула на знаёмага, на ўсіх.

Змарнавалі гадзіну часу.

— Хай яго халера! — загневаўся Юрка на знаёмага. — Хадзем.

Брат устаў.

З парка трапілі на звычайную вясковую вуліцу, вельмі доўгую. Царква, даволі хілыя хаты, у адным месцы чарнела мураванка: гэта слынная Белавежа.

Ад моста на Нараўцы павярнулі зноў налева, так сказаў ім хлапчук, якога спыталі пра лодкавую станцыю. Воддаль ад рэчкі калужына, некалі купальны басейн, пабудаваны фашыстамі, яўрэямі пад іх наглядам. Ля станцыі трох ці чатырох хлапчын.

Лодкі выдаў малады, але вельмі сімпатычны белавежац.

Знаёмы купіў танных кансерваў. Цярпліва слухалі яго, ведаючы, што канчае гаварыць.

Плылі пакрай парку, а на шырокай завадзі, якую Юрка з братам бачылі ўчора, рушылі наперагонкі. Знаёмы аслаб, найдзяльней трымаўся брат, Юрка даганяў яго. Брат абліў Юрку халоднаю вадою.

— Кінчыба ты, — вылаяў Юрка брата, ужываючы праклён свайго дыялекту. Знаёмы не зразумеў, брат мацней націснуў на вёслы.

Нараўка, як усе малыя рэкі, страшэнна пятляе і часамі маецца ўражанне, што плывеш па колу, без канца і пачатку. У ёй мала незарослай вады, таму робіцца несамавіта, калі спрабуеш паставіць нагу на дно — да цела цягнуцца гідкія языкі водарасляў. Іх так многа, што рабаціць у вачах. Асаблівая неахвота ўлазіць у такую ваду, калі заўважыш на беразе вужа, што выграваецца на сонцы.

У меру таго, як плывеш штораз далей і заціхае чалавечае жыццё, і трохкат матацыклаў на шашы ў Белавежу, непрыемнае ўражанне знікае. Так заўсёды, калі чалавек ашаломлены прыродаю, якая зусім не патрабуе яго.

Знаёмы застаўся ззаду. Ён спяваў, потым заціх.

Юрка з братам уплылі на затонне пакрай пушчанскай рэзервацыі. Лагодна разышліся кругі вады, ля трыснягу трымцелі матылі.

Брат не ўтрымаўся, каб не пакупацца. Ён ныраў з лодкі, лодку адганяла пад сцяну трысцягу. Брат падплываў да лодкі і выцягваў яе на сярэдзіну затоння. Месца глыбокае, гэта яма, але віроў не было. Нараўка працякала ўбаку, рэчка з затоннем сфастрыгавана рэдкім чаротам.

— Люблю! — порхкаў брат. — Ой, добра! I плясь зноў.

— Не перакінь лодкі, — папярэджваў яго Юрка. Яму таксама хацелася купацца.

Белае неба і цудоўна радасна наўкола. Прыемная гарачыня, над вадою прыемная гарачыня. Брат вырабляе ў вадзе.

Недзе далёка зноў заспяваў знаёмы, у яго набрыняўшы голас. Юрка адчуў штосьці, што ўжо было: касілі жыта — знізу, ад мястэчка, часамі прыходзіла музыка, пустынная і нетутэйшая, сумная, то праз меру сонечная. Не хацелася касіць жыта. Наогул, не хацелася працаваць, гэта была мука. Выехаў у Беласток вучыцца. У Беластоку хацелася есці; хацелася быць у Беластоку, але каб есці тады, калі хочацца, а не тады, калі трэба. Цяпло і бесклапотна. Адно есці хочацца моцна, да таго моцна, што ў канцы думаеш толькі аб бульбе і хлебе. Пахне хлебам і... пожняю.

— Гэй! — крыкнуў знаёмы голас.

За рэдкім чаротам паказалася яго лодка

— Будзем есці, — знаёмы голас просіцца. Брат улез у лодку.

Распаролі кансервы, разарвалі хлеб. I елі.

На белым небе ластаўкі, у сонцы матылі над вадою. Пад верх падплыла плотка, бліснула срэбрам і патанула ўглыб. Падплыло дзве плоткі, адна малая. У трыснёг нырнуў цень вялікай рыбы. Стрункі трыснёг напіваецца вады, блішчыць зялёным вастрыём. Па-над трыснягом верхавіны пушчанскай рэзервацыі.

— Смакуе на свежым паветры, каня з'еў бы, — гаварыў брат. У яго поўны рот.

— Гм, — Юрка палічыў патрэбным азвацца. Ад неба цішыня і спакой. Мацней зелянеюць верхавіны пушчанскай рэзервацыі, мацней бліш-чыць трыснёг, плоткі спакойныя, матылі даверлівыя.

— Цудоўны дзень.

Гэта сказаў знаёмы. I Юрка паверыў яго голасу.

Потым паплылі далей, заплылі за рэзервацыю баброў. Было гэта вельмі далёка. Сонца пахілілася на захад, рашылі вяртацца. Да лодкавай станцыі даплылі на змярканні, знаёмы пайшоў шукаць сімпатычнага белавежца. Знайшоў яго на забаве ў клубе.

Здалі лодкі і пайшлі ў гасцініцу.

Снілася ім штосьці моцна высокае, ціхае, і радаснае. Калі прачнуліся, была раніца і сіняе неба, высокае сіняе неба.


СКАРБЫ ЯЦВЯЖСКАЙ ПУШЧЫ

ДЗІЎНАЕ ПІСЬМО 

Кіра і Саша прыйшлі са школы. Кіра прыйшла першай.

— Саша! — засмяялася Кіра, калі ўбачыла ў дзвярах брата. — За тыдзень канікулы!

— Ну і добра, — адказаў Саша. Ён быў злосны на яе за тое, што яна хваліцца пяцёркамі.

Кіра з'яўляецца выдатнай вучаніцай, у яе адны пяцёркі. Раз мела чацвёрку і то плакала.

— Не цешышся, што хутка канікулы? — здзівілася Кіра. Яна не здагадвалася, што Саша зайздросціць ёй пяцёрак. Ён ні разу не сказаў ёй гэта, шанаваў сваю сястру і не дапускаўся да таго, каб зрабіць ёй прыкрасць. Ведаў, што яго зайздрасць беспадстаўная, мог бы быць такім жа добрым вучнем, але не хапала яму цярплівасці добра адрабляць хатнія заданні.

— Ведаеш што, — пачала гаварыць таемным голасам Кіра, калі Саша паклаў свае рэчы на месца і выгодна рассеўся ў крэсле. — Мама гаварыла, што ў ліпені паедзем над азёры. Тата ўжо заказаў домік...

Саша здагадаўся, што хоча сказаць сястра.

У мінулым годзе, каля возера Зэльва, на поўнач ад яго высокага берага, у старым лесе знайшла Кіра манету. Ляжала на вузенькай сцежцы ў малінніку, па якой толькі што хтосьці прайшоў; сляды былі зусім свежыя, завялі яны да вялікага каменя, аброслага мохам. Далей, за каменем, слядоў не было.

Сталася гэта ў апошні дзень канікулаў і трэба было вяртацца дамоў, у Беласток. Тата сказаў тады, што гэта вельмі старая манета, але не хацеў верыць, што Кіра знайшла яе на сцежцы. У школе настаўнік доўга прыглядаўся да манеты пакуль удалося яму прачытаць невыразны, вылінелы надпіс: была гэта манета Вялікага Літоўскага Княства, выпушчаная ў XVI стагоддзі.

Хто згубіў гэту манету ды адкуль узяў яе? Чаму сляды канчаліся каля вялікага каменя? Так вялікага, што каб улезці на яго, Кіра станавілася Сашы на плечы...

Кіра і Саша сядзелі, думаючы аб усім тым, што здарылася мінулым летам.

У кухні маці рыхтавала абед.

— Кірачка, — сказала маці. — Хадзі, паможаш мне памыць пасуду.

— Іду, маманька, — Кіра ўстала, паглядзела на Сашу і сказала: — Саша, прыбяры наш пакой. Пагаворым потым.

Праз чатыры дні пасля гэтай размовы, калі ўвесь клас ужо рыхтаваўся да ўрачыстага заканчэння навучальнага года, пісьманосец прынёс у школу пісьмо да Кіры. Хлопцы і дзяўчаты жартавалі, што да Кіры піша нарачоны. Яна схавала неспадзяванае пісьмо, прачытала яго ў ў парку, каб Саша не ўбачыў.

Хтосьці напісаў:

«Паслухай добрай парады, вучаніца Кіра! Калі паедзеш на канікулы, цешся сонцам і вадою, але не сунь носа ў не свае справы, бо можа стацца няшчасце вялікае з табою і тваім братам. I будуць плакаць маці з бацькам!

Добры Дзядзька».

Кіра прачытала пісьмо яшчэ раз і моцна спалохалася. У той дзень нікому нічога не сказала.

— Чаму не хочаш есці? — дапытвалася маці. — Мо хворая ты?

— Можа двойку дастала! — сказаў Саша і пачырванеў ад сораму: сам па сабе не спадзяваўся, што пяройдзе яму праз горла такая зласлівасць!

Бацька нядобра паглядзеў на Сашу.

— Я буду есці, — сказала Кіра, намагаючыся, каб ніхто не прыкмеціў, што яна нешта тоіць. Ёй зрабілася цяжка ад таго, што не можа быць шчырай. Баялася паказаць страшнае пісьмо і не ведала, што рабіць? Хацелася ехаць у тыя аколіцы, туды, дзе возера Зэльва і вялізны камень у старым лесе.

Познім вечарам, калі ўсе паснулі, Кіра ціха ўстала з пасцелі, выйшла ў калідор, асцярожна зачыніла недамкнёныя дзверы ў пакой бацькоў. Вярнулася і запаліла начную лямпачку, абажур апусціла нізка, бляск падаў толькі на кавалак стала. Каля акна, на софе, спаў, раскрыжаваўшыся, Саша, ён мармытаў праз сон. Разбудзіла яго і паказала яму пісьмо. Саша спачатку нічога не зразумеў.

— Ціха ты, — прыцішыла Кіра яго хлапцоўскі голас. — Зачыні акно, а то машкара ляціць на бляск, і заслані фіранкаю.

— Так, — Саша перастаў пазяхаць, вытрашчыў вочы і думаў. — Дзіўнае пісьмо, дзіўнае... Яснае яно толькі нам. Мы ж нікому чужому не гаварылі, дзе знайшлі тую манету...

— Ага, — пацвердзіла Кіра, набіраючыся яшчэ больш страху.

— Ці ты заўважыла, што гэтае пісьмо выслана з Варшавы? — запытаў Кіру.

— Праўда, — Кіра паглядзела на канверт, на якім выразна чарнеў штамп варшаўскай пошты.

— Але пісьмо з Варшавы можа кожны выслаць, — сказала яна ўжо не спалоханым голасам. Не магла сабе дараваць, што адразу не звярнула ўвагі на штамп.

— Праўда і няпраўда, — адрэзаў Саша, які зноў штось заўважыў і не хацеў, каб Кіра папярэдзіла яго. — Паглядзі, як наклеена паштовая марка?

— Нічога незвычайнага не бачу...

— Тэ-тэ-тэ, — перабіў ёй Саша. — Ці людзі з горада так наклейваюць маркі? У горадзе часта пішуць пісьмы і не бавяцца ў прыгожае наклейванне марак.

Сапраўды, маркі на канверце наклеены вельмі дакладна і акуратна.

— Так робяць найчасцей тыя, якія рэдка пішуць пісьмы, — падхапіла думку брата Кіра. — Бач, рогі канверта сцёртыя, як бы хто доўга насіў гэтае пісьмо ў кішэні.

— Ну так, — згадзіўся Саша. — Хтосьці мог прывязці пісьмо ў Варшаву і там укінуць у паштовую скрынку. Мог зрабіць гэта пры аказіі або нат спецыяльна па тое прыехаць у Варшаву...

— Э там, гаворыш як малы, — Кіра выказала сваю рацыю. — Думаю, зроблена гэта пры аказіі, едучы да радні або ў службовых справах. Спецыяльна ехаць толькі па тое, замнога каштавала б кагосьці. Мог жа ўкінуць пісьмо ў Аўгустове або ў Беластоку, гэта бліжэй, чым Варшава.

— Хіба маеш рацыю. Той хтосьці меў аказію быць у Варшаве. А выслаць пісьмо з Варшавы гэта не тое самае, што з Аўгустова ці Беластока...

Саша сказаў прымаўку:

— Воўк крадзе авечкі далёка ад свайго гнязда.

— Пісьмо гэтае не пісала мужчынская рука, — сцвердзіла Кіра. — Напэўна.

— Але, — Саша аб гэтым не падумаў. Літары дбайна стаялі адна пры другой. Хлопцы не ўмеюць так цярпліва пісаць, а падпісваюцца з выкрутасамі, з фантазіяй... «Добры Дзядзька» напісана гэтаксама, як цэлае пісьмо.

— Не, не мужчынская рука, — Кіра яшчэ раз прыгледзелася да пісьма.

— I не дарослай жанчыны, — дадаў Саша.

— Па чым мяркуеш?

— Па словах, якімі напісана пісьмо, — сказаў Саша. — Дарослыя непрызвычаены пісаць коратка і прыгожа. Во, чытай... «цешся сонцам і вадою». Альбо: «I будуць плакаць маці з...» — Саша не дакончыў. Чамусьці пачуўся нядобра.

Кіра замаўчала.

— Пісала рука, якая не ведае цяжкай працы, — слушна заўважыла Кіра. I Саша пачуўся лягчэй.

Літары выведзены далікатна, без залішняга прыціскання пяра. Гэтая рука добра адчувае пяро.

— I ўмее роўна вырваць картку паперы з сшытка, — удакладніў Саша.

Пісьмо напісана на картцы паперы, вырванай з вучнёўскага сшытка.

— Каб гэтае пісьмо пісаў старэйшы чалавек, забаяўся б падпісвацца «Добры Дзядзька». Прыдумаў бы іншы псеўданім, — усё яшчэ разважаў Саша.

Кіра выглядала на зусім спакойную.

— Адкуль вядомы адрас тваёй школы ды імя і прозвішча? — паставіў пытанне Саша і тут жа адказаў сам сабе. — Мы многа гаварылі аб школьных сябрах і аб сваіх школьных прыгодах. Чуваць было гэта на цэлым возеры...

Саша не гаварыў ужо нічога цікавага і Кіра перабіла яму:

— Слухай, ведаем многа: пісьмо напісала добрая вучаніца, бо без памылак, жыве ў вёсцы, пісала сама, але на чыюсьці просьбу...

— Не яна навыдумляла такіх страхаў у пісьме, — дадаў з перакананнем Саша. Ён круціў у руках канверт, чагосьці заглянуў усярэдзіну і дастаў адтуль волас, бялявы і тонкі. — Глядзі, волас! Не дарослага чалавека, мяккі і белы. Дзяўчынскі... — засмяяўся. Яму раптам захацелася спаць.

— За ёю хтосьці крыецца... — у Кіры заблішчэлі вочы.

— Як толькі закончыш школу, ідзі працаваць у міліцыю.

Кіра хацела сказаць, што валасы выпадаюць ад таго, што брудная галава, але пачуўшы прытык Сашы, адцялася яму:

— Думаеш, у міліцыі дзяўчаты не могуць працаваць?

— Могуць. Цяпер раўнапраў'е, — бубніў з-пад коўдры Саша.

— Бо і так.

Гаварылі доўга. Кіра забылася пра страх і заснула спакойна. Прыснілася ёй возера і высокая гара, а на гары вялізны камень-валун. А з-пад валуна высыпваліся розныя манеты, і побач Кіры стаяў настаўнік, цешыўся, што будзе мог арганізаваць у школе багаты нумізматычны музей.


ВОЗЕРА

На Зэльву прыехалі першага ліпеня, пад вечар.

— Пабудзем тут чатырнаццаць дзён, — сказаў бацька, бо столькі дзён водпуску з працы атрымаў ён. — Будзем адпачываць і весяліцца колькі ўлезе! Навучу вас, дзеці, плываць на вялікія адлегласці, ад берага да берага возера.

— Яшчэ патопіш іх, — занепакоілася маці, — Кіра, памажы мне распакаваць чамаданы. А ты, Саша, прынясі вады з крыніцы ад Чортавай затокі.

Чортавай затокай называлі балоцістую мялізну, якая прасціралася клінам аж у стары лес, а далей — балаціна, на якой растуць буйныя чорныя ягады, і жужжаць хмары камароў. Мялізна зарастае блішчастым высокім чаротам, дзе вядуцца дзікія качкі.

У Чортавай затоцы знайшлі мёртвага сома. Быў надта вялікі, яго скуру пакрываў слізкі мох, чапляліся малыя слімачкі. Стары ляснік Мацюкевіч ведае, што ў Зэльве жыве яшчэ большы сом, які часам выплывае на паверхню возера і тады здаецца, што гэта плывае вывернутая дном рыбацкая лодка. Так казалі людзі, ляснік не хацеў гаварыць.

Крынічка каля Чортавай затокі выцякае з высокага берага, абплеценага карэннямі дрэў. Насупраць крынічкі возера глыбокае. У гэтым месцы ў мінулым годзе тапіўся якісьці хлопчык. Прыплыў ён каякам «Гультай», меў з сабою вядро. Набраў поўнае вядро крынічнай вады, бяздарна паставіў у каяк, які потым вывярнуўся дагары дном. Хлопчыка выратаваў студэнт з Варшавы, які якраз паблізу, у лесе, расстаўляў палатку.

Ночы ў лесе над Зэльваю цёмныя, але месячныя. Месяц узыходзіць позна, каля поўначы. Высоўваецца ціха-ціха з-за кучмы высокіх соснаў на другім беразе возера, каля Змеевай паляны. I смяецца нямым смехам, каб не парут.пыць цішыні. Пры ўзыходзе месяца на вялізнай шыбе возера паяўляюцца то там — то сям ледзь прыкметныя хрыбты хваляў. Гэта вецер выходзіць на свой шпацыр перад сном. Штораз забягае ў стары лес і скідае на зямлю шышку. Ад гэтага палохаецца нейкая начная птушка і крычыць на цэлае горла. Ад яе крыку прысядаюць ёлачкі.

Зоркі, што свецяць на небе, відаць на азёрнай вадзе тады, калі блізка падысці да берага. Свецяць яны вельмі глыбока.

Пляснула хвастом рыба, яна старалася каўкнуць зорку, але гэта ёй не ўдалося. Зорка блішчыць і блішчыць. Ад сярэдзіны возера вада цёмная, купаюцца там сосны са Змеевай паляны. Усю ноч купаецца лес, каб мець сілу ўдзень сцерагчы Зэльву ад спякоты.

— Саша! — зашаптала Кіра. — Глядзі! Штосьці ў Зялёнай бухце?

Ад яе слоў павеяла холадам. У канцы возера, у Зялёную бухту, пасунулася нешта белае. Гэта не магла быць ніякая птушка. З такой далечыні не відаць нават лебедзя. Таемную з'яву бачылі штовечар, заўсёды каля дзесятай гадзіны.

З доміка данёсся ціхі голас маці:

— Дзеці, пара спаць.

Назаўтра паплылі лодкаю ў Зялёную бухту. Нізкія берагі, зарослыя непраходным гушчаром ляшчын і бярозак, былі недаступ-нымі. Плыткая вада, уся натканая зеллем, цяжка расступалася пад лодкаю. Прабіваліся цераз чарот і, калі апынуліся цалкам блізка да першай бярозкі, вылецела вялікая птушка і знікла за зелянінаю.

— Гэта лясны арол, — сказаў Саша. — Недаплывем да берага па гэтым зелішчы. Давай назад.

— Я памагу табе, — сказала Кіра. Неміласэрна пякло сонца.

— Я сам, — Саша ўхапіўся за вясло. — Гэта не на твае сілы.

Саша з усіх сіл загроб вёсламі, аднак лодка не рушылася.

— Мы застраглі!

Саша зняў з крука вясло і спрабаваў ім адштурхнуць лодку з плыткаводдзя. Вясло загразла ў балоце без дна.

— Вось і папаліся, — жартаваў ён, абціраючы ўспацелы ад натугі і страху лоб.

Замаўчалі. Навокал усё зялёнае: і вада, і неба, і паветра, і цішыня. Кіра прыгледзелася да чароту і сказала:

— Саша, паглядзі, пень!

Блізка лодкі тырчэў даволі высокі пень, аброслы мохам і зеллем. Пачалі памалу ўпірацца вяслом у пень, ён быў спарахнелы, але не разваліўся дарэшты. Лодка кранулася з месца. Доўга выбіраліся з зарасцяў.

Выплываючы з Зялёнай бухты ўбачылі, што на возеры падымаецца бура. З-за соснаў на Змеевай паляне выпаўзалі чорныя хмары і вельмі хутка мацнеў вецер. Было ўжо запозна ніукаць даступнага берага і сховішча ад дажджу пад нахіленымі дрэвамі. Грывістыя хвалі ўдаралі ў бок лодкі, кідаючы ёю быццам карабком ад запалкаў.

— Лодка вывернецца! — закрычала Кіра. — Вяслуй проста на хвалі, на сярэдзіну!

Саша і без яе ведаў, што іншага выйсця няма. Баяўся толькі трапіць на падводную выспу, якая знаходзілася пасярэдзіне возера.

— Сядай наперадзе! — крыкнуў да Кіры. — Я ўтрымаю кірунак.

Кіра мігам папаўзла пад лаўкамі на нос лодкі, які небяспечна задзіраўся ўгору. Ушчаперылася за барты.

— Залівае!

Саша не адказаў, па твары сёк дождж, вецер выдзіраў вочы. Кіру разпораз залівала хваля, расплываючыся пенаю ў канец лодкі.

— Толькі каб не загразці на падводнай выспе, — маячыў Саша. — Толькі каб не загразці на падводнай выспе...

Праз сіта дажджу пільна сачыў за грывамі хваляў, не мог распазнаць, у якім месцы знаходзіцца дзіўная выспа. Цэлае возера разаранае вялізнымі скібамі з белапеннымі разорамі.

Першая летняя бура.

Саша не мог зразумець, як гэта сталася, што выплываючы так далёка не забралі з сабою коркаў!? Без коркаў, у выпадку чаго, немагчыма доўга ўтрымацца на бурлівых водах...

— Перастань думаць аб гэтым, — зганіў уголас сам сябе. — Што сталася, то сталася...

Кіра не чула яго, вецер здуваў словы назад.

Пад кашуляю па спіне цякла вада, з валасоў цякла вада, з рук цякла вада, а Сашу рабілася штораз гарачэй.

Калі даплылі ўрэшце да Чортавай затокі ў лодцы было столькі вады, што барты выставалі над паверхняй возера не болей, як на пядзю. Убачыўшы гэта Саша пахаладзеў.

Кіра дрыжэла, не могучы выціснуць з сябе нават паўслова. Дождж перастаў падаць яшчэ далёка ад берага, але дзьмуў пранізлівы вецер.

— Гартуецеся, — смяяўся бацька, але відаць было, што злосны на іх.

— Куды вас панясло! — не сцярпела маці. — Замест адпачываць, будзеце хварэць.

Хутка пераадзеліся ў сухую вопратку і ляглі ў пасцель. Пілі адвар з малін і адчувалі, як прыемна расплываецца па целе цяплыня ды перастаюць дрыжэць рукі. Прынялі па таблетцы аспірыну і паснулі, як пшаніцу прадаўшы. Спалі шаснаццаць гадзін: пакладавіліся каля дванаццатай гадзіны дня, паўставалі назаўтра ў палавіне пятай гадзіны раніцы. За акном сосны пад сінім небам, іх голле блішчыць кроплямі радасці ў вясёлых праменнях. А такі спакой, што аж самога сябе не чуеш!

— Кіра, глянь, як цудоўна...

Кіра расплюшчыла вочы, села і пачала папраўляць сваю пасцель.

— Паглядзі, у акно хаця паглядзі, Кіра. Саша чуўся ляпей ад Кіры, не меў гарачкі, бо вяславаў бы ашалелы. Кіра сядзела нерухома ў лодцы, і таму прастыла.

Ён жвава выскачыў з-пад пледа, узяў ручнік, мыла, расчыніў наўсцяж дзверы і пабег да во-зера мыцца.

Спяваў:

Мая мова не з пышных салонаў,
I не з заімшэлых старых томаў кніг.
Мая мова — шум вішань і клёнаў,
Над затоннем азёраў маіх...

Спявалі птушкі, а ўбок Чортавай затокі крычалі дзікія качкі. Саша спяваў:

Мая мова — шум вішань і клёнаў,
Над затоннем азёраў маіх...

Ён стаяў на памосце, раскудлачаны і моцны; здаваўся першабытным уласнікам гэтых пупічаў, дастойным яцвяжскім ваёўнікам, які выйшаў уранку палюбавацца бацькаўшчынай.

Кіра і Саша назвалі дрымучыя лясы вакол возера Яцвяжскай пушчай. I пробвалі адгануць мову яцвягаў па назвах рэк і азёраў, але гісторыя, якую ведалі, не захавала нічога аб мове трагічна выгубленага народа.

— Гэй-гэ-эз-эй!! — закрычаў на ўсё возера.

З-за Залатога Рогу выплыла лодка. Вяртаўся ёю бацька з ранішняй лоўлі рыб.

— Чаго енчыш, як няшчасце! — папракнуў Сашку бацька. Галасы выразна чуваць у чыстым паветры. Пахне расою і лесам.

Саша ўзяў разбег і нырнуў надоўга пад ваду. Выплыў каля дзесяці крокаў ад памосця.

Залатым Рогам назвалі падводны пясчаны паўвостраў, які загінаўся да сярэдзіны возера і прападаў у глыбінях. Паміж мялізнаю Залатога Рогу і памосцем ранкамі можна напаткаць пад паверхняй вады збуцвелыя дубовыя бярвенні, вынесеныя плынню. Адбывалі яны сваю адвечную вандроўку. Сашка любіў падплысці да бярвенняў, стаць на іх і памахаць рукамі, і пацешыцца. Выглядала гэта так, як бы ён ішоў вадою па калені. Бярвенняў бывала пяць, часамі тры або адно толькі. Пад цяжарам цела Сашы паволі патаналі яны ўглыб. Выносіла іх у гэтым месцы возера, дзе найменшая глыбіня, усяго каля пятнаццаці метраў.

— Глядзі, каб болей так не рабіў! — казаў бацька да Сашы. — Можа стацца няшчасце. З вадою няма жартаў.

Сёння бацька сказаў:

— Дзеці, увечары наладзім вогнішча. Ты, Кіра, назбіраеш смольных шышак, а ты, Саша, пойдзеш са мною па сухапад.

Падчас абеду маці сказала да Сашы:

— Чаму, Сашанька, не ўзяў ты сваёй гітары? Забыўся?

— Забыўся, мама, — прызнаўся Саша, дзівуючы, як гэта магло стацца.

Бацька і Саша пайшлі збіраць сухапад далёка ў лес. У густым маладняку заплакала дзіця і ўзняўся трэскат. Не паспелі добра ўслухацца, як выскачыў адтуль заяц. Бег проста на іх, пішчаў, бы заплаканае дзіця. — Воўк!

— Дзе? — Саша ні разу не бачыў жывога ваўка. Заяц уцякаў перад ваўком.

Ваўка ўгледзець цяжка, ён імчыць хутка і ціха, адчувае чалавека здалёку і знікае быццам цень.

Найбольш сухападу знайшлі на высокай гары ў старым лесе, дзе вятры і віхуры. З высокага месца відаць вялікі камень-валун і Саша раз-пораз паглядаў на яго. Здалося, што камень як бы варухнуўся і ад таго ў Сашы падзеравянелі рукі.

— Не марудзь. Паспяшай, — падганяў Сашу бацька, даўно забыўшыся пра расказ Кіры аб манеце.

Узбіранае галлё расклалі на пачварнай сасновай галініне, якую абламала бура. Бацька цягнуў, а Саша памагаў збоку. Раптам адчуў, што глядзяць ча яго вочы. Аглянуўся, але нічога не заўважыў, не калыхнулася ніводная галінка ў кустах, не замаячыў ніякі цень. Запацелі рукі.

Бацька ішоў спакойным крокам, пасвістваючы ўлюбёную мелодыю «Ой, бярозы ды сосны»...

Вогнішча ўвечары ўдалося надзвычай. Наладзілі яго ля самюсенькага берага; абкапалі раўчаком, адгарнулі навокал кастрыцу, каб не нарабіць пажару. Кіра назбірала проста крушню сасновых шышак, ад якіх добры жар. Прышоў стары ляснік Мацюкевіч і прынёс у брызентавай торбе сырой бульбы. Пяклі і смакавалі яе, як нешта найсмачнейшае ў свеце. Ляснік абяцаў на-вучыць за другім разам пячы рыбу на агні.

Ляснік Мацюкевіч прыбіраўся расказаць цікавую прыгоду — прасілі яго і Кіра, і Саша, і бацька, і маці, — калі ў тую ж хвілю данёсся далёкі ды выразны плач. Гэта не быў заяц, гэта напраўду плакала дзіця там, дзе ўдзень збіралі галлё.

Мацюкевіч аж устаў, і ўсе паўставалі. Па возеры паскакаў бляск ад полымя, у блізкім чароце сонна заквакалі дзікія качкі, пад ногі, раздуваючы жар, поўз халодны ветрык ад вялікай вады.

— Што гэта? — маці занепакоілася не на жарты, углядалася ў чорную сцяну бору.

— Ідзем, — сказаў ляснік да бацькі.

— I я з вамі, — папрасіўся Саша.

— I я, — Кіра таксама хацела ісці.

— Не ўсе, — сказаў бацька.

— Дзяўчынка можа ісці з намі, — сказаў ляснік, паказваючы на Кіру. — А хлопец павінен застацца пільнаваць домік. Трэба, каб хто з мужчынаў застаўся на месцы, — дадаў ляснік Мацюкевіч, каб пацешыць Сашу. Ляснік меў рацыю.

У Кіры загарэліся вочы. Саша і маці пайшлі да доміка.

— Ідзі, Кіра, пераабуйся ў гумовыя боты, — сказаў бацька. — Ноч. У туфлях пакалечыш ногі, наступіш на вужа... I вазьмі электрычны ліхтарык, — прыпомніў ёй.

— Добра, тата.

Пакуль ляснік Мацюкевіч выбіў махорку з люлькі, Кіра вярнулася з доміка ў гумовых ботах, куртцы, і з электрычным ліхтарыкам. Ляснік выясніў для Кіры, што яна павінна клікаць у лесе дзіця, якое можа забаяцца голасу дарослых людзей.

Ляснік узяў ліхтарык, Кіра ішла на другім месцы, а бацька ззаду. Ляснік час ад часу запальваў ліхтарык, калі праходзілі праз мокрыя мясціны ў ялінавым лесе, дзе так цёмна, быццам вочы перасталі бачыць. Чуваць, як парыпваюць старыя яліны, гудзіць бліз твару камар, потым два камары, потым многа. Злятаюцца на бляск.

Калі выйшлі з ялінавага лесу ў сасновы, зрабілася відней, на небе мігцелі зоркі. Месяц яшчэ не ўзыходзіў.

Пасталі.

— Здаецца, ужо недалёка? — сказаў бацька. Плач дзіцяці паўтарыўся, калі праходзілі яшчз цераз ялінавы лес.

— Так, — ляснік ляпей ведаў ваколіцу. — Яно павінна быць недзе тут, зараз гара.

— Крыкні, Кіра.

— Го-оо-гоо-о... гу-уу-гу-у... Дзе ты-ыы?!

Рэха паляцела аж за возера і распалася ў палянах. Лес маўчаў, растапырыўшы ў неба касалапыя цені. Рушылі пад гару, Кіра спатыкнулася на карэннях, якія, бы расшчэмленыя пальцы бруднай рукі выставалі ад пачарнелага пня. Ішлі асцярожна, як толькі маглі, каб не нарабіць шуму. Ляснік Мацюкевіч нешта пачуў і зашаптаў да Кіры, каб болей не клікала.

На гары, аднак, нічога падазронага не прыкмецілі. Цямнелі плямы сырой кастрыцы, разгрэбанай галлём, якое валаклі бацька з Сашам. Відаць адсюль кавалак возера, а дакладней, Зялёную бухту. Сосны і яліны ссоўваліся ўніз да бялеючых бярозак і пакудлачаных ляшчын у балаціне. Узыходзіў месяц — вялізнае чырвонае кола выкацілася памалу з падзёўбанай адзінокімі соснамі Змеевай паляны. У месячным бляску пабялеў камень-валун, аб якім ніхто не думаў і цяпер усе паглядзелі туды: за валуном задрыжэў заціхлы плач, закончаны імклівым шолахам у кустах.

— Мы тут! — крыкнула Кіра не сваім голасам. Пабеглі да валуна. Кіра напаткала тыя самыя сляды, якія кіраваліся ў кусты і далей, у малінавыя зараснікі. Нікога нідзе.

У той час Саша, застаўшыся з маці ў доміку, сядзеў на самаробным ганку. Унізе, ля самога берага, загасала вогнішча. Раптам выбухнула высокае полымя, абсвятляючы цэлы бераг, аж па шапкі соснаў. Саша падумаў, што гэта вярнуліся бацька, ляснік і Кіра. Зразу не здзівіла яго, што ніхто не гаворыць, а каля вогнішча пуста.

— Маму, вярнуліся! — крыкнуў у расчыненыя дзверы, бачачы, як маці заварвае на прымусе чайнік з малінавым адварам.

Спрытна саскочыў з ганку і пабег. Полымя разгаралася з-пад горбы кінутага ў жар хмызняку і сасновага сухападу. Саша прыпыніўся як укопаны, разглядаўся і крычаў:

— Тата! Кіра! Дзе вы?

Цягнулася так некалькі хвілін. Саша адступіўся да доміка. Маці запытала:

— Дзе яны?

— Не прышлі.

— Саша! Як табе не сорамна вырабляць такія штукі, — загневалася маці.

Саша прамаўчаў. Ён зразумеў, што тут хтосьці ёсць. Хто?

Калі полымя паслабела і пацямнеў бераг, Саша сказаў:

— Я зараз прыду, мама.

— Не лазь нікуды.

— Я выйду і прыду.

— Час кладавіцца спаць, — сказала яшчэ маці.

Саша нячутна прачыніў дзверы і выслізнуўся на ганак, прысеў і паволі споўз пад куст ядлаўцу, што рос пад акном. Перапоўз да другога куста, бліжэй берага. Затым, прыбярэжнымі сцежкамі прасунуўея пад нізкарослы вербалоз, адкуль да вогнішча не далей, чым на два скокі. На лыдку дзыганула жаба, але Саша ляжаў неру-хома. Жаба пакаўзнулася на лыдцы і ўпала ў траву. На плыткую ваду выплыў малады шчупак і пагнаўся за рыбкамі. Саша час ад часу па-глядаў на тлеючае акно доміка, там маці бразгітала пасудаю, рыхтуючы гарачую вячэру.

Убок ад вогнішча зашахацелі чароты, расхіліліся, прапускаючы прыгорбленую голую постаць у падводных акулярах і з плаўнікамі на нагах. Даволі голасна пляскаючы плаўнікамі плывец падыходзіў да вогнішча.

Саша чакаў, што будзе далей.

Плывец нахіліўся, узяў тоўстую галіну і з размаху ўдарыў па галавешках, раскідаючы іх аж у ваду. Узняўся дым.

— Што ты чаўпеш там! — крыкнула маці, пачуўшы псычанне галавешак у вадзе. У лес выройваліся хмары іскраў.

— Стань! — закрычаў Саша. Схапіўся і падскочыў да чалавека з возера, аберуч сціснуў за руку з галінаю, каб выламаць на спіну і пакаціць яго. Хвілю мацаваліся, для Сашы выядаў вочы дым, рука аказалася нейкай слізкай і халоднай. Той ірвануўся, пераскочыў па-над жарам і знік у дыме. Саша сігануў за ім, пакаўзнуўся на га-лавешцы і ўпаў тварам у плыцізну, давячыся пяском, перамешаным з мулам. Вада каля берага забушавала і, калі падняўся на ногі, беглі ў во-зера блішчастыя кругі. I нічога болып. Ужо свяціў месяц.

— Як ты выглядаеш! — пачуў за сабою голас маці.

Твар, шыя, рукі ў гразі, на адзеняі дзіўная пена.

— Я памыюся і ўсё пачышчу, — сказаў Саша.

Пашоў на памосце абмыць бруд. Абмыўшыся сеў адпачыць крыху. Пена на адзенні — гэта крэм, якім шмаруюцца плыўцы, выбіраючыся на вялікую дыстанцыю.

На сярэдзіне возера пляснуў хвастом здаравенны шчупак. Саша ўспомніў, што шчупакі рэдка палююць на глыбінях, пераважна, займаюцца сваім разбоем пры берагах, дзе гнездзіцца ў зелішчы дробная рыба.

Устаў.

У цемені другога берага, куды не даходзіла месячнае святло, загараўся і гас зялёны агеньчык. На лініі агеньчыка, на спакойнай гладзі, галава чалавека, напэўна таго плыўца. Ён пераплыў ужо палову возера! Саша ўсведаміў сабе, што рука, за якую ўхапіўся, была даволі слабая, нягрубая, не падобная да рукі дарослага чалавека. А і ростам той быў невысокі. Саша ўпэўніўся, што меў дачыненне з хлопцам, якога хтосьці чакаў на тамтым беразе.

Аб гэтым здарэнні расказаў для Кіры назаўтра.

Падумаўшы, Кіра сказала:

Камусьці залежыць на тым, каб мы перапалохаліся.


РАСКАЗ ЛЕСНІКА

Ляснік Мацюкевіч палюбіў адважную дзяўчынку, якой была Кіра. I, калі Кіра і Саша зайшлі ў леснічоўку па малако, Мацюкевіч якраз сядзеў на прызбе і грэўся на сонцы. Каля яго пацягваўся здаравенны кот.

— Дзень добры.

— Дзень добры, дзеці, — уцешыўся ляснік.

Старому надакучыла самота, і ён рад пагаварыць абы аб чым. Сказаў:

— Сядайце, дзеці. Па малако прышлі?

— Так, — адказала Кіра за сябе і за Сашу, Саша не любіў, калі называлі яго дзіцём.

— Добра, што прышлі. Зараз будзе малако.

Гэта абазначала, што карова не падоена, і давядзецца пачакаць. Ляснік Мацюкевіч адзінока жыў у пахнучай смалою хатцы і сам даіў кароўку. У хлеўчыку рохкаў сыты падсвінак, на панадворку, засмечаным карою, грабліся куры. Певень стаяў на адной назе і пазіраў на гасцей. Быў у лесніка і сабака Пудлік, але ў мінулую зіму разарвалі яго дзікі ў алыпыне, што каля Зялёнай бухты.

— Як здароўе мамкі і татка? — пытаў Мацюкевіч. — Калі зноў зробіце вогнішча?

— Вы абяцалі навучыць нас пячы рыбу на агні, — сказала Кіра.

— Я ўмею гэта ад маладых год, — сказаў ляснік. — Бывала, вазьму лодку-доўбанку, выплыву ў Зялёную бухту, а там рыбы ўсялякай аж густа ад яе: і ляшчы, і плоткі, вядома, і шчупачкі, і акуні. Ды вугорчыка часамі падхопіш бывала, і сома малога. Раскладу агонь ля берагу, напяку сабе рыбы рознай, крыху соллю пасыплю і ем, як кот, наесціся не магу. Няма цяпер рыбы ў Зялёнай бухце, заплывае багном ад тых пор, як калісьці вырубалі там лес. Альшынкі разбуялі, цень ад іх шчыльны, але лішняй вады не выпіваюць з зямлі, багнее бераг, сунецца ў возера, у бухту. Даўней, пры маёй памяці, бухту гэту назызалі Ялінавым затоннем. Прыгожыя і стройныя раслі яліны... — ляснік Мацюкевіч задумаўся.

— Аднаго разу, — ажывіўся ляснік, — прыбягае да мяне вігранец і кажа, што злавіў у бухце шчупака такога, аж страшна глядзець на яго, хвастом косіць чароты і падымае высокую хвалю быццам бура якая! А галава ў таго шчупака, кажа вігранец, усёроўна як цэбар, а вочы бы кулакі! Зубы мае як бораны, з горла выпускае на волю рыбы, якія паеў і нават даволі вялікага шчупака выпусціў, але я, кажа вігранец, не ўступіў, трымаю яго на гаку. Было гэта на досвітку.

Ідзем, кажу да вігранца, памагу табе вывалачы пачвару на сушу. Спачатку, кажу, сцягнем шчупака на мялізну. Свяціла сонца, калі мы забеглі на бераг бухты. Вігранец лавіў на жыўца, чэпленага ў гак на шнуры. Хапаемся за шнур, прывязаны да дрэва і цягнем, і цягнем, аж нам вочы на лоб вылазяць. I праўда, выплывае з глыбіні нешта чорнае і доўгае. Змучыўся, падла, кажу я пра шчупака, — спакойным зрабіўся. Глядзі, кажу да вігранца, зважай, бо зараз шпарне хвастом. Цягнем асцярожна, але моцна, падцягваем да берагу і бачу, а гэта ніякі шчупак ды вялізнае дубовае бярвенне. Вігранец стаяў за мною і не бачыў. Я як пачаў смяяцца то ён спалохаўся, думаў, што я здурэў са страху... Хэ-хэ-хэ...

Ляснік засмяяўся, а Кіра ад рогату прысела на мураву.

— Выяснілася, што шуму ў бухце начоўп лебедзь, якога спугнуў папоцемку вігранец... Хэ-хэ...

Кіра запытала пра тое, пра што даўно хацеў запытаць лесніка Саша. Запытала:

— Чаму той чалавек называўся вігранцам?

— Добра не ведаю, чаму тамтых людзей завуць вігранцамі, — гаварыў Мацюкевіч. — Мой дзед калісьці чытаў старую кніжку і талкаваў так: даўным-даўно ў гэтыя лясы прыбыў на паляванне вялікі князь літоўскі Ягайла, які аб'яднаў Літву з Польшчаю і стаў каралём. Ягайла паляваў аднойчы каля глыбачэзнага возера Вігры, што каля цяперашніх Сувалкаў. На парослай пушчаю выспе на Віграх князеўская служба адкрыла паселішча людзей, якія з'яўляліся патомкамі яцвягаў, вельмі ваяўнічага народа, пражываючага тут у старыне, і знішчанага крыжаносцамі. Змілаваўся Ягайла над беднымі недабіткамі слаўнага народа і абдзяліў кожнага яцвяга зямлёю. Так і пабудавалася тады ў нашай ваколіцы вёска Вігранцы званая, што за Зэльваю, над малым возерам Куніс. Яцвягі гаварылі моваю блізкаю літоўскай, таму і дагаварыліся яны з князевай службай. А «куніс» па-літоўску абазначае конь, а «зэльва» абазначае зялёнае.

— Скажыце нам што-лень па-літоўску, — папрасіў Саша.

— Па-літоўску я не ўмею, ведаю ўсяго некалькі назваў азёраў і рэк, — адказаў Мацюкевіч. — Наш род паходзіць з-пад Гродна, з беларускай зямлі. Дзед мой служыў у цяперашнім Гіжыцку, у Прусах. Але яго адтуль выгналі за штосьці і ён пасяліўся тут, стаў асочнікам у вялікага беларускага пана Валовіча, да якога належылі ўсенькія нашы лясы і азёры аж па Вігры. Мой бацька яшчэ ўмеў гладка гаварыць па-беларуску...

— А хто такія асочнікі? — пытала Кіра.

— Асочнікі, дачушка, — ляснік пачаў гаварыць паволі, каб добра зразумелі яго. — Асочнікі, гэта былі такія людзі на панскай службе, якія пільнавалі лясоў, каб ніхто не паляваў у іх і не выбіраў мёд з борці, не маючы на тое дазволу.

Вось з тых часоў і павялася назва Чортавай затокі. А было гэта так: пан Валовіч загадаў патапіць зладзеяў і, калі вялі іх да берагу, дык у балаціне, што ля затокі, падняўся страшэнны грукат і віск, якога свет не чуў. Усе пападалі на зямлю. Зладзеі тым часам скарысталі з таго замяшання і паўцякалі. Людзі гаварылі, што зла-дзеям сам чорт памог. Аднак, адзін стары асочнік, які не баяўся смерці, пашоў паглядзець, ці праўда гэта, што страшаць чэрці?! Убачыў у балаціне шайку дзікаў, якія заўзята грызліся паміж сабою. Але нікому не сказаў аб тым, што бачыў, баючыся гневу пана Валовіча, а яшчэ больш забаяўся насмешак. Расказаў аб гэтым асочнікам тады, калі памёр пан Валовіч. I засталася гэта таямніца толькі між імі, — закончыў расказ Мацюкевіч і дадаў: — Ну, час падаіць кароўку.

— А чаму тая, вунь, паляна называецца Змеевай? Там няма змеяў, — пацікавілася Кіра. Саша непрыхільна скрывіўся, даючы зразумець, што замнога пытае.

— Ого, — ляснік дастаў люльку і напіхаючы яе махоркаю расказаў дзіўную гісторыю. — На гэтай паляне ўсюды рос буйны маліннік, у якім вяліся змеі. Змеі любяць маліннікі. Пан Валовіч загадаў, каб не забіваць змеяў, прысылаў сюды нарочных людзей аж з Ваўкавыска, якія лавілі самыя тоўстыя змеі і сушылі іх у печах. I малолі іх на восыпку панскім коням. Ад такой восыпкі конь стаецца гарачым, быстрым, і добра на такіх конях ваяваць. Апрача таго, змяіны тлушч памагае на хваробы...

Ляснік расказваў і расказваў, але Кіра ўжо не чула яго слоў. Яна думала аб тым малінніку і сцежцы, на якой знайшла манету, угледзела сляды, што завялі яе да каменя-валуна. Наважылася расказаць пра ўсё гэта лесніку Мацюкевічу, ды штосьці паўстрымоўвала яе.

Ляснік выдаіў кароўку, Саша і Кіра памаглі працадзіць малако ў бляшаную банку.

— Ну, піце на здароўе, — сказаў Мацюкевіч. Калі выходзілі ад яго, Саша штурхнуў локцем Кіру і паказаў галавою на куст шчыльнага ядлаўцу за плотам, за якім пачынаўся лес. За кустом хістаўся цень чалавека.

— Патрымай малако, — сказаў да Кіры, падаючы ёй банку.

— Ты з аднаго боку, а я з другога... — Кіра не паспела даказаць свой план.

Цень знік. Саша забег за куст, дзе хтосьці доўга стаяў, падслухваючы расказ лесніка і размову з ім. Трава за кустом цвёрда ўтаптана. Саша пабег далей.

— Саша! — крыкнула Кіра і ён вярнуўся. Кіра мела рацыю: пагоня без сэнсу, тым больш, што невядома, у якім напрамку ўцёк чалавек, цень якога Саша заўважыў, дзякуючы ранняму сонцу, што сыпала серабром паміж верхавінамі прыазёрнага сасонніку.

— Саша!

— Чаго, Кіра?

— Не баішся?

— Чаго баяцца!

— Аднак, трэба ўсё расказаць для таты.

Саша не адразу адказаў:

— Што з таго, калі раскажам. Мы ж нічагусенькі не ведаем, хто круціцца... Няма чаго расказваць, — Сашу вельмі хацелася адкрыць.

— Я не баюся, Саша, — сказала Кіра проста ў вочы.

Саша пераконваў яе ў сваёй слушнасці:

— Трэба б хоць даведацца, хто круціцца ўночы ля валуна: дзеці ці дарослыя людзі? Калі дарослыя, тады зусім другая справа...

— Падкрадземся туды?

— Вядома.


ЦЕНІ

Увечары, калі маці, накрыўшы ногі пледам, сядзела ў ляжаку перад домікам, а бацька рыхтаваў вуды да ранішняй лоўлі рыб, Кіра і Саша зышлі да возера пашпацыраваць перад сном.

Маці прыпыніла Кіру:

—Чаму ты без світэра?

— Мне цяпло, маманька.

— Накладзі світэр, — сказала маці. Кіра вярнулася па світэр.

Змрок снаваў сваё начэплівае чорнае павуцінне, абплятаючы зямлю, кусты, дрэвы, неба. Ад Чортавай затокі падкрадаўся туман. Па-над Залатым Рогам пашыбавала чапля, выпучыўшы пражорлівае воле. Вада рабаціць ад машкары і дзівосных мух, за якімі бегае водны павук, і сям-там плюскае, як дзіцячыя пацалункі, рыба, паядаючы бесклапотных насякомых. Гэта шлоткі пачалі працавітае паляванне. З глыбокай вады за чаротам выпырснула банда маленькіх акунёў, уцякаючых перад шчупаком. У месцы, дзе шчупак завярнуўся, утварыўся вірок не большы, чым дзесяцізлотавая манета. У возеры невядома чаго тырчэла крачка, замест даўно адплысці спаць у зялёным ціхаводдзі.

Кіра і Саша, дайшоўшы да крыніцы, накіраваліся ўглыб лесу, выбіраючы напрамкі паміж ядлоўцамі. Непрасветныя ядлаўцовыя зараснікі дасканала скрываюць людскую постаць і глушаць ход. Высока, на сасне, застагнала чайка-кнігаўка, залапатала крыламі і зляцела да блізкага берага. Жабы кумкалі аднастайнім хорам, апавяшчаючы добрую пагоду.

Кіра ішла наперадзе, яна ляпей арыентавалася пасля таго, як разам з лесніком і бацькам шукалі плачучага дзіцяці. Кіра прадчувала, што бацька ўстрывожаны ўчарашняй прыгодай. Сёння раніцай ён не паплыў на лоўлю, хадзіў кудысці — няйначай, як па тое, каб пераканацца, ці напраўду не здарылася няшчасце ўночы? Прышоў стомлены, але не зусім спакойны.

Ззаду трэснула сухая галінка. Кіра прыпынілася і пачакала на Сашу, які адстаў.

— Асцеражней ідзі, — зашаптала яму ў вуха, калі падышоў да яе.

— Гэта не я, — прашаптаў Саша. — Можа хто ходзіць па лесе?

Затаілі дыханне. Лес маўчаў, як бы хацеў сказаць: «Чаго стаіце, ідзіце, не бойцеся, я вас схаваю».

— Пайшлі.

У ялінавым лесе заблудзілі.

— Чаму не ўзяла ліхтарыка?! — папракнуў Кіру Саша.

— Каб усё змарнаваць, — зашыпела Кіра. — Бляск здрадзіў бы нас.

Выходзілі з ялінавага лесу і траплялі ў нейкую балаціну. Зноў вярталіся. Дрыжэлі ногі ад безупыннай натугі, каб не паваліцца на нейкім пні або на коўзкіх карэннях. Саша ўспомніў, што кара на старых дрэвах, на ўзлессі, мацней абрастае мохам ад паўночнага боку, куды не даходзяць сонечныя праменні, не высушваюць вільгаці.

Перасталі блудзіць і неўзабаве выйшлі ля самюткага падножжа гары ў сасновым лесе.

— А я ўжо хацела падсадзіць цябе на яліну, каб пабачыў, дзе Вялікая Мядзведзіца, — жартавала Кіра. Саша чуць не засмяяўся.

Сасновы лес рэдкі, кусты нізкія. Не маглі ісці разам; калі Кіра прытойвалася за дрэвам, Саша нячутна ішоў і хаваўся за другім дрэвам, стараючыся ступаць па траве. Памалу дайшлі на гару і далей, у яе канец, дзе на ўскраіне малой паляны заляглі ў купіне высокага ядлоўцу, што рос вянком па берагах квадратовай ямы, відаць, выкапанай у вайну для размяшчэння батарэі. Адсюль ваколіца бы на далоні. А насупраць, метраў пяцьдзесят уніз да Зялёнай бухты, цямнее камень-валун. Па-над бухтаю туман.

Праляжалі ўсяго некалькі хвілін, калі за імі, у лесе, зноў трэснула галінка і мацней ступіла чыясьці нага, быццам падаючая ў траву спелая антонаўка.

— Саша, глядзі на лес, а я на камень...

Ад крайняй сасны адляпіўся цень дарослага чалавека і ў імгненне вока прапаў. Саша падумаў, што яму ўявілася, але чым пільней углядаўся ў цемень, тым вастрэй адчуваў, што там нехта ёсць!?

Па скроні сцякла першая кропля поту, клейкага і халоднага. Кіра штурхнула Сашу ў нагу і яму здалося, што ён гікнуў ад перапалоху. Кіра нямым кіўком рукі паказала, каб адвярнуўся да яе.

Убачыў, як да валуна падышоў цень высокай дзяўчыны з кошыкам, і пахіліўся перад каменем. Кошык знік бы пад зямлю праваліўся. Цень сказаў да кагосьці аглушаныя словы, і паменшаў. Дзяўчына села адпачываць. Пад валуном выразна заскрыгатала рыдлёўка, пасыпаўся пясок; там хтосьці капаў!

Дзяўчына ўкленчыла і прыняла ў рукі цяжкі кошык, за ім яшчэ адзін, які паволі адставіла ўбок і схілілася па трэці кошык. Па яе твары мільганула зялёнае святло. З-пад валуна выпаўз цень і, калі ўстаў на ногі, было відаць, што гэта хлопец. Ён зазёваны.

— Падарвешся з дзвюма кошыкамі, — сказала да яго ўголас дзяўчына.

— Ціха-аа! Трэба спяшаць, — буркнуў на яе. Паднялі кошыкі, адзін узялі паміж сабою, і памаячылі хілым крокам у кірунку Зялёнай бухты.

— Ідзем, паглядзім, што яны капаюць? — запрапанавала Кіра.

— Без ліхтарыка? — здзівіўся Саша. Цяпер ён меў рацыю, прыгаворваючы Кіры, што не ўзяла з сабою ліхтарыка.

Саша сказаў важнейшую рэч:

— У лесе, за намі, чалавек!

— Не можа быць?!

— Мо маюць трэцяга супольніка? — сказаў Саша.

— Магчыма, — Кіра не спадзявалася таго. — Яны, капаючы і выносячы пясок, мала што заўзажаюць... Пойдзем следам за імі?

— Здрадзімся.

— Дзівак ты. Нас хтосьці следзіць, мы ўжо здрадзіліся.

— Ідзем, пабачым, чаму выносяць пясок? — згадзіўся Саша.

— Я пайду першай, а ты дзесяць крокаў за мною.

— Я першы! — запярэчыў Саша.

— Не галасуй, — Кіра сціснула Сашу за руку. — Нападаюць заўсёды на першага, а ты хлопец, маеш сілу, абароніш мяне.

— Думаеш, забаюся!

Кіра выхілілася з ядлоўцу і накіравалася ўскрай палянкі ўніз, да Зялёнай бухты, абыходзячы здалёку валун. Саша адчакаў і рушыў за ёю. Не траціў з вачэй постаці Кіры і адначасова ўважліва ўслухоўваўся ў лясныя гукі. Канчаўся сасновы лес, і Кіра знайшлася на вузенькай сцежцы, якая гублялася паміж капіцамі пакірачаных ляшчынак з лазнякамі і белымі плямамі бярэзінак. Гразлі ногі. Саша раз і другі праваліўся па калена ў багніну, пакуль неспадзявана для сябе намацаў нагою кладку з пары круглякоў. Страціў з віду Кіру. Заспяшаў і праваліўся яшчэ раз. Раптам пачуў спераду кароткую гутарку і шохат, як бы хто ссыпаў авёс у засекі. I ў якіх дваццаці кроках паказаліся два цені, адзін за другім высунуліся бы з-пад зям-лі. Саша скочыў направа, на вывалены пень, пакаўзнуўся на ім, але паспеў схапіцца за бярозку і адштурхнуцца да наступнага скоку, у ка-піцу ляшчын. Усё адбылося так хутка, як бліск маланкі. Апрытомнеў, адчуваючы, што ляшчынка загразае пад цяжарам яго цела. Заенчылі начныя птушкі і блізка залапатала воднае птаства. Гэта ў бухце.

— Што гэта?! — дагнаў Сашу голас хлопца.

— Дзікі, — выясніў голас дзяўчыны. Затрымаліся ў месцы, адкуль скочыў Саша.

— Малады дзік, — сказаў голас хлопца і засвяцілася зялёнае святло. — Стары сюдою не пралез бы.

— Пайшлі.

Голас хлопца загаварыў цішэй:

— Яшчэ раз прынясем і на сёння канец работы. Да ўзыходу месяца трэба паспець замаскаваць шахту, пакуль не стане відней.

Заціхлі іх крокі.

Саша не меў сілаў паўтарыць скокі, каб дабрысці да кладкі. Выламаў доўгі кій, замахнуўся ім на тонкую галінку бярозкі, нагнуў яе да рук, пацягнуў да сябе, бярозка даволі лёгка паддалася і не заламалася. Ступіў на яе, трымаючыся за галлё для раўнавагі, і сабачым сцо-абам перабег да пня, памятаючы, што калі замарудзіць хоць на хвілю, пляснецца ў дрыгву, бы недавучаны веласіпедыст у калюжыну.

На кладцы апынуўся без сіл.

Дзе Кіра?

Не дбаючы аб захаванне цішыні, ацверазелы ад болю ў левай назе, паклыгаў наперад, да бухты. Там паявілася перад ім нешта такое, ад чаго падняліся ў Сашы валасы і перастала балець у назе: стаяла высокая смерць з касою! Апрытомнеўшы, захацелася зарагатаць: гэта стаяла лодка з неразгорнутым парусам, а ў ёй насыпаная горба пяску. Да берага даходзіла цясніна, відаць глыбокая, аб якой ніхто не ведаў.

— Саша! — з цемені выйшла Кіра.

Уздрыгануў ад нечаканасці.

— Вось што мы бачылі штовечар у Зялёнай бухце, — сказаў Саша аб лодцы з парусам. Ён з цэлай сілы выганяў з сябе страх.

Кіра сказала:

— Яны вывозяць пясок на сярэдзіну бухты, каб не пакінуць ніякіх слядоў.

— Кіра, дзе ты схавалася?

Але Кіра казала:

— Яны не ўжываюць вёслаў, каб не палохаць птаства, і не нарабіць шуму.

Кіра добра разважала, у Зялёнай бухце аж кішэла ад дзікіх качак, што знаходзілі тут багатую спажыву.

— Кіра... — пачаў сваё Саша і абарваў у паўслове.

На кладцы, за імі, штосьці пляснула, забулькала гразь. Хтосьці чутна засоп, як бы вылазячы. Потым настала ціш. Аж цалкам блізка хтосьці затупаў раз і другі, усёроўна, бы назнарок. I як бы псычаў дзесьці вуж...

— Сюды! — Кіра тузанула Сашу за руку. Прыселі за кустом, на гнілым бярвенні, якое распадалася на дзве часткі і заплывала граззю, перамешанай зеллем. Саша пастанавіў атакаваць таго, хто паявіцца, збіць з ног, пакаціць у багнішча і ўцякаць з Кіраю ад праклятага мес-ца. Пяройдзе пяць мінут і будуць па пояс у, багне! Бярвенне пад імі прарывалася глыбей іглыбей.

Высунуўся вялікі цень, які прыцішана загаварыў голасам бацькі:

— Саша!, Кіра! Дзе вы?

— Тата! — амаль уголас крыкнула Кіра і замахаўшы ад радасці рукамі ссунулася ў дрыгву. Саша скочыў у куст, упёрся нагамі ў спле-ценыя карэнні, і з цэлай сілы цапнуў Кіру за руку, цягнучы яе да сябе.

Бацька падбег да іх. У Кіры падралася сукенка. У Сашы да крыві падзёрты голлем твар.

— Затрымаем іх перад кладкаю, калі будуць нясці кошыкі з зямлёю, — гаварыў бацька. — Тут няма як...

Калі, прайшоўшы праз небяспечную кладку ўбеглі ў лес, цень дзяўчыны стаяў каля валуна на гары.

— Чагосьці замарудзілі яны, — бацька ўсміхнуўся ў цемнаце. — Тым ляпей для нас. Ідзем.

Ад лесу падкраліся да валуна з таго боку, адкуль не было відаць дзяўчыны. Пад валуном скрыгат лапаты.

Бацька вышаў з-за валуна. Дзяўчына віснула і кінулася ўцякаць.

— Не ўцячэш, — засмяяўся бацька і грозна крыкнуў у нару шахты: — Вылазь, хлопча!

Кіра і Саша паабапал.

З чорнай нары выскачыў дзікі крык.

— Ратунку!!! — залямантаваў хлопец. Яго лямант заглушыла бульгатанне, быццам пасыпаўся на ваду раптоўны вялікі град.

Бацька прысеў ля нары і пасвяціў ліхтарыкам. Першае, што кінулася ў вочы, гэта пабялелы твар у вадзе, якая гвалтоўна падымалася. Пад валуном студня з дубовых бярвенняў, са шчылін сыплецца пясок, засыпаючы хлопцу вочы. I ён ніяк не можа намацаць звісаючую вяроўкавую леску.

Перакрыкваючы жудаснае бульгатанне бацька тлумачыў:

— Леска налева ад тваёй рукі!!

Крыкнуў заголасна, у студні загрымела бы выбух і хлопец яшчэ страшней завыў.

— Ратуй!!! Ратун-нку-у!!

Аслеплены пяском штораз хапаўся абедзвюма рукамі ў надзеі адшукаць леску, але чапляючыся за бярвенні студні тапіўся з галавою. Зноў выплываў і зноў гэтаксама тапіўся.

Бацька ўзяў канец лескі, прымацаваны ў падножжа валуна, махнуў ёю раз і другі так, як робіцца гэта з ланцугом, калі апушчанае ў студню вядро не чэрпае вады. Стараўся падаць леску проста ў рукі хлопцу.

— Зважай, татачка! Упадзеш! — непакоілася Кіра.

Саша свяціў у студню ліхтарыкам і маўчаў. Вада падымалася, пясок сыпаўся і сыпаўся са шчылін паміж бярвеннямі. Урэшце, за каторымсьці разам, бацьку ўдалося падаць леску і хлопец заціснуў на ёй рукі, як шалёны. Ён ані мог ані не быў здольны вылезці на верх па гэтай турыстычнай лесцы.

— Выцягнем! — крыкнуў бацька, не было чаго траціць ні мінуты. Хлопец, калі самлее, загіне тут! Бацька падаў Сашы канец лескі, памагала Кіра. Саша кінуў ліхтарык у траву; ляжаў непагашаны і свяціў дзесьці на Зялёную бухту.

— Не тузайце, бо ўпадзе! — гаварыў бацька. I ўсе цягнулі далікатна і плаўна, як скарб, які павіс на апошняй нітцы.

Твар хлопца паявіўся ў нары, бацька мамантальна абхапіў яго за шыю і вывалак. Ён ледзь дыхаў, цэлы дрыжучы, мокры і халодны. На свежым паветры страціў прытомнасць і трызніў.

Бацька ўзваліў хлопца сабе на плечы.

— Хутка, дзеці!

Паваротная дарога выдалася доўгай. Хацелася знайсціся ў доміку, палячыць хлопца і пагаварыць з ім. Кіра спераду асвятляла ліхтарыкам дарогу, Саша крочыў ззаду і часта разглядаўся па баках, ці не ідзе хто за імі? Меў на ўвазе дзяўчыну, якая ўцякла ў невядомым кірунку. Мо скліча сяброў?

Паміж дрэвамі агеньчык доміка, далей шэрая паласа цудам уцалеўшага снегу: гэта воды Зэльвы.

У доміку, апрача маці, і ляснік Мацюкевіч.

— А, папрыходзілі партызаны, — дабрадушна сказаў ляснік, паглядаючы на ўпэцканых балотам Кіру і Сашу.

— Саша, прынясі з возера вады, — сказала маці. — А, ты куды ўлезла!? — здзівілася, глянуўшы на Кіру ў падранай сукенцы.

З хлопца знялі мокрую вопратку, укладавілі ў Сашавым ложку, нацерлі плечы і грудзі камфоравым алеем, а калі дайшоў да памяці, напаілі малінавым адварам, выпрактыкаваным маміным лекам ад прастуды. I далі таблетку аспірыну. Ён заснуў.

Ляснік Мацюкевіч тады дакладней прыгледзеўся да яго ўпаўшага твару.

— Та ж гэта вігранчыхі сын, — здзівіўся ляснік. — А тая дзеўка та напэўна сястра...

Мацюкевіч пашоў поначы да леснічанкі.

Саша даў нырца з памосця, любіў перад сном паплываць у цёплым вечаровым затонні. Ля берага зашахацеў чарот, выплыла лодка, вёслы білі па вадзе, быццам дзесяць шчупакоў хвастамі. Хтосьці ўцякаў, як толькі мог! Знайшоўшыся на гладкай тоні лодка параскідала хвалі і паперла бы апантаная, намагаючыся скінуць з ся-бе чыйсьці вёрткі цень. Саша пашкадаваў, што не мае плаўнікаў, дагнаў бы гэту лодку.

— Гэй! — крыкнуў бацькавым голасам. — Не ўцячэш, дзяўчына!

Вёслы захісталіся як маятнік насценнага гадзінніка, які спяшае на ліха ведае колькі мінут за суткі! З па-за Змеевай паляны выглянуў месяц, цікаўліва зірнуў, але пакуль засвяціў на возера, лодка наблізілася да процілеглага берагу.

На памосце ўжо чакаў Сашу бацька.

— Укралі нам лодку, — сказаў.

Саша апусціў галаву, душыў яго сорам, злосць на самога сябе: быць на памосце і не звярнуць увагі на тое, што ля слупка замест лодкі, пустое месца!

— Даганю яе, тата!

— Ідзі спаць. Я сам, — бацька быў ужо раздзеты і масаваў лыдкі, мускулы. — Хоча затапіць лодку, — сказаў бацька. Сеў на памосце, ссунуўся ў ваду і бясшумна паплыў.

Саша, калечачы на шышках голыя ступені, імчаў да доміка па гумовы матрац, напампаваны паветрам.

— Ты куды!? — спрабавала перапыніць яго маці. Саша вырваў з-пад Кіры матрац. Кіра не паспела нічога сказаць.

Саша залез па пахі ў ваду каля памосця, дзе дно ачышчанае ад гнілога галля, лёг на матрац і паплыў услед за бацькам, працуючы абедзвюма рукамі — вятракамі.

Ля процілеглага берага стукат падобны да таго, калі біць каменем па кадушцы. Дзіравіць лодку, нядобрая дзяўчына! Саша замахаў рукамі, апускаючы іх у ваду аж па локці. Неўзабаве параўняўся з бацькам, які пачаў плысці краулем.

— Гэй! — крыкнуў Саша, а рэха голасу кінулася з імпэтам на лясную сцяну, вырастаючую ў зорнае неба з кожным метрам пераплытай адлегласці. Стукат абціх.

Лодка, асірацелая і напалову затопленая, ужо павярнулася носам на глыбіню, папхнутая нядобрай рукою. У лесе чуваць уцякаючага чалавека.

Бацька адштурхнуў лодку да цёмнага берага, Саша спрабаваў зрабіць тое самае і зваліўся з лёгкага матраца. Лодку ўратавалі — патанула ў прыбярэжнай мялізне, задраўшы нос; намучыліся да сёмых потаў вывалакаючы на плыцізну ў меру таго, як выцякала з яе лішняя вада.

Невялікую на шчасце дзіру туга заткнулі купальнымі трусамі і адплылі. Бацька вяславаў без аглядкі, Саша выбіраў жменямі ваду, што сачылася праз матэрыял.


ШАХТА

Хлопец расказаў, што ў мінулым годзе, збіраючы ягады з сястрою і маці, прыселі каля каменя-валуна адпачыць і паесці. Пры такіх аказіях хлопец любіў улазіць на валун і любавацца прыгажосцю сваёй ваколіцы. Але тады, першы раз, прыкмеціў выкаваны ў камені след босай нагі, зарослы мохам, а ніжэй, збоку, крыж літоўска-беларускай Пагоні.

Маці насварылася, каб болей не лазіў на. гэты камень, які выдаваўся помнікам, пастаўленым на магіле нейкага князя!

Пасля гэтага здарэння маці забараніла адпачываць тут і, пераходзячы каля валуна, пабожна хрысцілася.

Хлопец, аднак, не стрымаў сваёй цікавасці і пастанавіў яшчэ раз агледзець знакі на валуне. Баяўся ісці адзін і нагаварыў сястру. Пайшлі ўдваіх, калі маці не было ў хаце. З-пад каменя вышмыгнула яшчарка, сястра завішчала. Каб паказаць ёй, што няма чаго баяцца яшчарак, хлопец спрабаваў усадзіць у нару сваю руку і неспадзявана намацаў бляшкі. Былі гэта дзве дзіўныя сярэбраныя манеты. Разгроб норку глыбей, але больш не знайшоў.

Пачулі ў лесе галасы людзей і кінуліся ўцякаць наўпрасткі, цераз маліннікі. Тады сястра згубіла сваю манету, якую знайшла Кіра.

Сястра марыла вывучыцца на лекара, гаварыла, што не баіцца магілаў. Яна была пераканана, што пад валуном ляжыць скарб, пакла-дзены ў багатай князеўскай магіле. Так некалі хавалі валадароў. Ёй надта хацелася вучыцца далей ды не было за што паслаць яе ў горад, на навуку. На такіх размовах прайшла восень і зіма.

Брат увесну, нарэшце, згадзіўся капаць. Сястра сказала, што стаўшы лекарам возьме яго да сябе, у горад, і вывучыць на інжынера. Калі адкрылі студню было ясна, што гэта не магіла, і страх прапаў. Гэта глыбока схаваны скарб! Гэта ніякая студня! Гэта добра забяспечаны скарб! Сястра нецярплівілася.

Яна загадзя паслала ўсе патрэбныя паперы ў школу, у Беласток. У чэрвені паехала на экзамены і тады, будучы ў Беластоку, выслала пісьмо да Кіры, каб у гэтае лета ніхто чужы не паявіўся ў ваколіцы. Пісьмо ўкінула ў скрынку паштовага вагона варшаўскага поезда на станцыі Беласток «Цэнтральны».

— Сястра здала экзамены на пяцёркі, — закончыў доўгі расказ хлопец. Ён пачырванеў.

— Ну, а што здарылася ўчора? — бацька не пытаў адразу пра гэта, каб не нерваваць непатрэбна хлопца. Маці, Кіра, Саша маўчалі.

— Капанне адбывалася даволі лёгка, — пасмялеў хлопец. — Нідзе ні каменьчыка, адзін пясок, аж раптам натрапіў я на камень, уціснуты паміж бярвеннямі. Падумаў, трэба яго выдраць, а то ўпадзе на галаву, калі дакапаюся ўглыб. Толькі я чапіў лапатаю той камень — як жа ж пачала хлястаць адтуль вада!...

Хлопец пабялеў, зрабілася яму нядобра. Пасядзеўшы моўчкі, дадаў:

— А вашых галасоў я не чуў, сталася гэта хіба перад самым вашым прыходам...


*

Студня аказалася глыбачэзнай шахтай.


Прыехала брыгада геолагаў і вось ужо трэці год працуюць спецыялісты, ужываючы ўсялякіх спосабаў, але шахта заўзята бароніць сваёй таямніцы. Калі залаталі шчыліну, выпампавалі ваду і пракапаліся на пятнаццаць метраў глыбей, зноў усё заліла вада. Тым разам з другой шчыліны. Залаталі і гэту шчыліну, пракапаліся яшчэ не болей, як на дзесяць метраў, калі прарвалася вада з неспадзяванай трэцяй шчыліны, размываючы дзве першыя. Заўважана, што вада не б'е бы з крыніцы, як бывае гэта пры капанні студняў, але падымаецца толькі да пэўнага ўзроўню, які адпавядае ўзроўню вады ў возеры.

Налілі ў шахту чырвонай фарбы і праз некалькі дзён паявілася чырвоная вада спачатку ў Зялёнай бухце, да якой найбліжэй; потым — у Чортавай затоцы і ўрэшце ў малым возеры Куніс, каля вёскі Вігранцы. Значыць, да шахты праведзена пад горамі і лясамі каналы.

Запушчана геалагічны свярдзёл, які на глыбіні сто пяцьдзесят метраў прабіў нейкую жалезную пакладзіну і вынес на верх не кавалкі золата або дыяментаў, але дробінкі пергаменту, на якім чарнеюць літары: «ли, «ру», «ол», «чти».

Шахта, празваная Чортавай дзірою, сцеражэ скарбы каштоўнейшыя, чым золата і дыяменты, сцеражэ вельмі важныя дакументы, якія расказалі б нам пра невядомыя падзеі ў гісторыі нашага народа.

Тыя дакументы, відаць, так важныя, што хтосьці ў XVI стагоддзі не завагаўся забяспечыць ім несамавітую таямніцу. А той хтосьці быў напэўна вялікім інжынерам, калі патрапіў прыдумаць і пабудаваць штосьці такое, што немагчыма зрабіць нават пры цяперашняй тэхні-цы. А мо той хтосьці быў самым вялікім вучоным, які калі-кольвек нарадзіўся на нашай планеце, і мо зрабіў такія адкрыцці, у параўнан-ні да якіх сучасная нуклеарная тэхніка выдалася б усяго дзіцячаю цацкаю!? I схаваў ён гэтыя адкрыцці да лепшых часоў, калі ўсе людзі на нашай Зямлі, як адзін чалавек стануць сябрамі навечна.

Скарбы ў Яцвяжскай пушчы недаступныя ў наш нядобры век, усёроўна, бы хтосьці пастараўся аб тое, каб памятаць пра лёс яцвягаў, пра народ, які загінуў назаўсёды.

Беласток, 21—26 сакавгка 1968 г.


ТАНЯ

І

Вясна, як толькі памятаў Юрка, прыходзіла з-за Лапіцкіх пагоркаў. Так і тады — ужо колькі дзён дзьмуў у даліну цёплы вецер і нізка кудлаціліся хмары. Час-часом высвечвала сонца, і ад таго ралля мацней чарнела і бліскала ў вочы беллю снегу ў разорах. А на Глінішчы снег быў як бы некрануты; ён ляжыць там заўсёды доўга, нарэшце ўтвараючы маленечкае блакітнае паазер'е з незасыпаных старых ямаў на бульбу, якое высыхала недзе ў першае сенаванне, пакідаючы пасля густую махавіну макрыцы. Далей, за могілкамі і пад Разбойнікам, глеба не вызвалялася — ці мо здавалася гэтак ад далечыні, — вясна заходзіла туды, відаць, потым.


На Доўгім выгане снег, бы развэдзганая смятана, плямамі, усярэдзіне якіх цямнела западзінамі вада, яшчэ добра трымаўся на дарозе, паміж уледзянелымі каляінамі. Там нехта ехаў санямі; конь, быццам разумнае стварэнне, марудна цягнуў, апусціўшы галаву. Чалавек ішоў побач, растапырваючыся на коўзкім.

Вёска не тое што ўперлася ў Лапіцкія пагоркі, але як бы і выходзіла на іх, усё роўна бы баючыся таго глыбокага рову, гуллівага ў веснаходдзе, над якім трываў масток, асабліва самотны ўвечары, у сакавіцкае беспрасвецце.

Юрка, засынаючы, чуў праз вячорную мітусню бацькоў вадаспадзісты шум, які ўдзень, калі стаяць на тым мастку з ненадзейнымі парэнчамі, слухаеш як песню вясны, што ўяўляецца квяцістым анёлам па-над палямі. У другім класе, памятае, намаляваў гэтую паню — ва ўквечанай сукні, з жаўрукамі... Сніліся карабельчыкі. Яны плылі выганскай муццю ў Свіслач, далей — глыбачэзным Нёманам у мора, да сонечнае Францыі, на берагах якой сумны Напалеон нецярпліва чагосьці чакае. Некаторыя з іх гінулі ў бурах ля горскае Грузіі з арліным замкам царыцы Тамары, па-нябеснаму прыгожай, не бабы і, нават, не дзяўчыны, і якую назваць цудоўна прываблівай было б усё яшчэ зневажэннем яе.

Упоранкі спяваў шпак на бярозе, заінелай, у самюткім закутку падворышча, за калодамі з грубай карою, з якое ніяк не ўдаваліся Юрку падводныя лодкі. Тут, у шчыліну, зарослую крапівою, упаў яму добры шаўцоўскі нож, якога адразу не мог, ведама, дастаць назад і з часам забыўся аб ім. У гэтае прадвесне Юрка, шныпарачы па гарышчы, угледзеў у матчыным куфры кніжку са скурападобнымі вокладкамі, якая выдалася яму кавалкам нечага смачнога. З малюнкамі непраўдападобных гораў, высокіх руінаў у жывых туманах, жанчынаў у іконным адзенні і са святымі тварамі. Напісаў яе Лермантаў, панская фатаграфія якога была напачатку, — вусаты, у мундзіры, прапахлым бабулінымі яблыкамі-папяроўкамі, спасаўкамі; вершьі, не вельмі зразумелыя, запамяталіся Юрку сваім незямным настроем. Страшнавата было чытаць іх.

...Перш зелянелася рунь у полі, жыты. Гусценька здалёку. За які-небудзь тыдзень зямля выпўскала першыя парасткі травы пад платамі, камянямі, у зацішных месцавінах каля гумнаў, дзе прыгравала сонца. Дзеці рвалі буйнейшыя сцяблінкі, жавалі іх, і хтосьці ўспамінаў пра бярозавы сок: як і калі спускаць яго, халадзісты ды салодкі. Спрачаліся, даводзілі адзін аднаму сваё, аж зладзеяваты Адоль раптам выкрыкваў: «Хлопцы, вароны робяць гнёзды!», і гурмою беглі да Антыфонавых дрэў, цераз грузкія агароды, правальваючыся на аселіцы, але так ніхто і не наважыўся ўзлезці на верхавіну вяза, на якім крычалі чорныя птушкі, ганебна крапаючы нам пякучым памётам на галовы. Юрка знаходзіў на-брынялую палку на загоне Гарбузіхі і кідаў ёю ў амялу гняздоўя, выклікаючы гэтым лапатанне крылаў, упартае, бы цётчыны свары.

На прызбе загачанай па ваконцы Антыфонавай хаты грэў свае косці Шурка. Глухі — з выбітым на вайне вокам і прыдурэлы, брусілаўскі салдат, артылерыст, абвешаны крыжамі герой, сярдзіты чалавек, якому любілі дакучаць дзеці, Ён, сапраўды глухаваты, не пачуў птушынага вэрхалу і не адразу згледзеў быў падшыванцаў, каб прагнаць іх, палохаючы пакручастай кульба-каю. Юрку, уцякаючы ад Глухога, першы раз зрабілася проста— сорамна.


* * *

У той год, у жніво, Глухога Шурку забіў аўтобус. Ён наглядаў за братавымі малымі, старэйшага хлопчыка вучыў ездзіць на веласіпедзе, паказваў яму, і з горкі ля склепа выехаў на вуліцу, трапіў якраз пад колы машыпы, насупраць Шыманчыкавай студні; шафёр казаў: выскачыў на мяне з-за куста бэзу, з варотаў...


II

Юрка падышоў да акна. Бацька стаяў каля сяней і глядзеў, як сусед зачыняе хлеў.

На канцы вечаровай дарогі, абломленай мускулістым бугром, нешта гуло, быццам вялізны чмель... Выпаўзаў стары грузавік, прыстасаваны для перавозу пасажыраў. Дзівосная буда, па-хатняму ашаляваная ды з акенцамі! Гэта яе называлі аўтобусам.

На прыпынку пасыпаліся з таго аўтобуса людзі, валюхаючыся ў гразі. Шафёр, усё роўна што адкалоўшыся ад ягонага выгаблеванага боку, наблізіўся да задняга кола ды стукнуў у яго ботам. Трохі пастаяў, закурыў, цаазіраўся, клікнуў да сябе кандуктара і — Юрка выразна пачуў — накрычаў на гэтага чалавека:

— Слухай, пан, калі яшчэ раз мне набярэш гэтулькі людзей, дык, яй-богу, павязеш іх на сваім гарбе! Во, паглядзі, пан, як колы асядаюць.

Кандуктар адказаў шафёру чамусьці, як той Адоль: прыкідваючыся спалоханым. Так, прынамсі, здалося Юрку. Затым — Юрка сачыў іх — яны адышліся ўбок, зашапталі адзін аднаму, пачалі рагатаць, ажно енчыць, хапаючыся за жываты. Пайшлі, а як жа, да Абцасіка, чырвананосага шаўца і карцёжніка. Ім трэба было, відаць, не так паесці, як зрабіць па чарцы ды згуляць у ачко.

Пры вячэры бацька гаварыў да маці:

— Няма каму пасвіць кароў. Пастухі ў Беластоку панамі... Смяюцца з гаспадара. — Дадаў: — Што гэта будзе: кожны панам хоча быць!

Маці разявіла рот, каб сказаць, і папярхнулася, закашлялася да слёз.

Юрку было прыкра ад бацькавых слоў. Ад гэтага яго намёку на жаданне сына падацца ў рамесную школу, у беластоцкую.

Была ўжо вясна, але начамі яшчэ наскоквалі прымаразкі. Сёй-той выганяў кароў на пашу, спачатку на Доўгі выган. На ўсю вёску быў цяпер адзін пастух, Супрун, і таму іншы раз даводзілася пасвіць статак самім. Чаргою, як казаў Антыфон. Гэта ён паддабрыўся да Юркавага бацькі: «Тваю чаргу, Антошка, зробімо ў нядзелю, і ты пашлі з каровамі свайго вучня, няхай ён сам па-пасе».

...Перад узыходам сонца ў полі Юрку ўпершыню здалося, што, каб не далёкі спеў пеўняў, можна было б ашалець ад страху, ад уражання, быццам усенька навокал заснула вечным сном! Гэткі страх здзівіў яго. Ен ніколі дагэтуль не перажываў такога. Могілкі і тыя ўяўляліся яму нечым амаль забаўным... Чужы Беласток з хатамі, у якіх добрыя саламяныя стрэхі, дбайна ўкладзеныя, з пабеленымі камінамі; уздоўж шырокіх тратуараў з натоўпамі людзей, пастухоў-зладзеяў, парабкаў-гультаёў, краўцоў-гарбацікаў, шаўцоў-п'яніцаў, крамнікаў-ашуканцаў. Яны смяюцца з бацькі, які крочыць сярэдзінаю вуліцы адзін-адзінюткі ды неразумна трасе на ўсіх гірападобным кулаком. «Падлы вы!!!» — выкрыквае на іх бацька. А яны дражняцца з ім: «Гэй! Гэй-гэй!! Гэ-ээ-эйііі!!!»

Юрка расплюшчыў вочы.

Цераз іскрыстае ад расы канюшынішча ішоў нехта высокі, як Антыфон, і крычаў:

— Гэй, як ты пасеш?! Гэй, каровы ў канюшыне — паўздуваюцца! Прападзе жывіна, чуеш, зараза?!

Гэта быў чалавек з задрыпанага Гаспорскага хутара, і яму, па праўдзе кажучы, можна было напляваць на няшчасце з не ягонымі, вясковымі, каровамі. Ён, пабачыўшы, што Юрка заварушыўся, павярнуў назад, да каня, якога з плугам пакінуў ля лазнякоў у Жаўручыным лужку.

Бытта справядлівае пакаранне, здула неўзабаве Шашка, сваю кароўку: стаяла казачна жудаснай кошкаю, што ўгледзела тлустую асеннюю мыш. Юрка сцебануў Шашка пугаю, біў і біў непавараткую быдляціну, надрывіста плачучы. Бачылі гэта дзяўчаты ды хлопцы, што ішлі дарогаю ў царкву.


* * *

Пасля таго як Юрка ўпусціў кароў у канюшыну, яму вельмі зажадалася стаць слёсарам, механікам пры маторах, і ён, варочаючыся са школы, хуценька абедаў ды ішоў з кніжкамі ў гумно, дзе залягаў на гладкіх снапах, прыхаваных бацькам на паркі дзеля новай страхі, у апусцелым прыстаранку, і там вучыўся да сутоння, дагэтуль троечны вучань пані Яроцкай...


ІІІ

Юрка, як і бальшыня хлопцаў, быў за тое, каб вучыцца ў механічным тэхнікуме.

— Добра, — сказала настаўніца. Яна пахваліла: — Добры выбар: мужчынская прафесія... — Расказала пра свайго брата, механіка ў горадзе.

У класе стала цудоўна. На перапынак выйшлі адны дзяўчаты, крыху як бы з крыўдай у вачах за тое, што аказаліся яны нецікавымі.

— I я ў тэхнікум, — азвалася дачка солтыса, але яе ніхто не сдухаў.

Сябры склаліся грашыма, за якія накупілі цукерак у крамцы Лукашэвіча. Затым зайшлі ў маянтковыя зараснікі, што за фундаментамі спаленага. палаца, там параскладалі ласунак на чысценька павырываныя лапухі, падзяліліся ім пароўну, расселіся ў здзічэлых травах, дзіўных, шляхотнага вырасту, відаць, паркавых, ды елі, непрыстойна смокчучы па-парасячаму. Расказвалі сабе аб тым, як гэта хораша быць механікам. Хтосьці згледзеў пад разбуранай абораю паржавелыя колы, аселыя ў зямлю зубачы, і дружна пабеглі туды.

На заканчэнне навучальнага года адбылася вечарына выпускнікоў, на якую запрасілі вучаніц ды вучняў, што перайшлі ў сёмы. Маці спякла пірог, пазычыла талерак, а бацька — дзіва над дзівамі! — прыдбаў бутэльку хвалёнага першаку. Загадчык школы, увесь святочны, сыпаў каляровымі словамі, даручаючы старанна павыпісваныя пасведчанні з арлінымі пячаткамі. Юрка адчуваў сябе як пасля споведзі — абмытым і галодным.

За багата застаўленым сталом — дзеці з бацькамі, па-вясельнаму, з немалым гонарам, а дзе хто і фанабэрліва. Настаўпікі спрабавалі жартаваць, хацелі таварыскай цеплыні, беспасярэднасці, настаўніцы загаворвалі да мацярок гадунцоў, але так нічога і не выходзіла. Мужчыны клялі ў душы гэты панскі баль, не могучы напіцца ды пабуяніць: саромеліся вучаных. Якая тут суполка — адных, што ўважаюць сябе цёмнымі, з тымі, што адукаваныя? Дзяўчаты з хлапцамі таксама не натанцаваліся, хоць сам Пекны Лёнік іграў, а пані Яроцкая заахвочвала да белага вальса: «Таня, Кіра, давайце бавіцца... Усе!»

Таніна маці расселася, бы Лапаціха з Новай Вёскі на вячорках. Здавалася, так і назаве нейкага хлопца матавілам, так і ахрысціць нечыю дачку вышчаркаю. Юрку нясцерпна хацелася выбегчы адсюль у Грабняк і там кідаць шышкамі ў вавёрак, з'язджаць на задку з пясчаністае стромы аж да самых віроў ля даўняга млынішча, распрануцца дагала ды нырнуць у крынічна халодную глыбіню пад палямі з зялёнымі бародамі водарасцяў або ўзбегчы на гару, на Шыбеніцу, і адтуль галёкаць — то ў бок Разбойніка, то на Гаспораў хутар, то па-над Глінішчам, то да аціхлае вёскі: «Гото-гоо-оо!»

— У панядзелак трэ будзе абкідаць бульбу ў Александроўцы, — сказаў бацька, калі завідна варочаліся дамоў Школьным завулкам.


* * *

Юрку да таго ж стала ненавіднай бацькоўская хата, што ён адразу спацеў ад аднае толькі думкі, што можа праваліцца на ўступным экзамене ды нікуды не пойдзе вучыцца далей. Яму беспрычынна ўспомнілася, што казаў п'яны Антыфон: вока Глухому Шурку выбіў ягоны сын, а не немец на фронце ў першую вайну...


ІV

У дзень экзамену, у шарую рань, аўтобусная буда на прыпынку нагадвала сабою замалы вулей, ля якога раіліся чалавекападобныя стварэнні. Піскі, крыкі, лямант, бязладная сварлівая гутарка, мітусня. «Няхай Бог сцеражэ!..» — паўтарала маці, і Юрка, ужо ў дарозе, зразумеў, што яна страшэнна хвалявалася: кандуктар браў грошы і ад тых, якія не дабіліся да дзвярэй у калатнечы і ціску, што пагражаў ламаннем скабаў.

Апошнімі да запацелага грузу даляпіліся солтыс з дачкою. Юрка задыхаўся яшчэ і ад смуроду бензіну; прыціснуты да прагорклых махорыцаю грудзей некага, безнадзейнага, таропіўся то на вялікі гузік, то на зацыраваную дзірку над ім. Вышэй не бачыў.

Рука дранцвела ад пакунка, баялася кінуць яго пад ногі. Угары грымелі прастуджаныя галасы, салоныя жарты. Яму да млеўкасці займала дух ад гайданкі на калдобінах.

Ехалася Юрку, як таму сабацы ў скрыні.

Калі не меў чым дыхаць, цямнела ў вачах, і ўсё выдалася жахлівым сном, мужчыны загаварылі пра беластоцкія хаты. Было гэта як подых паветра, як намочаны ў сцюдзёнай вадзе ручнік у спякотнае лета... Божа, не прычакаць канца!

З ног прападалі рэшткі сілаў, кропелька па кропельцы...

Цэлаю вучнёўскай хеўраю, удзесяцёх, апынуліся ў Беластоку, неверагодна чужым, хоць і раней вядомым з апавяданняў спекулянтаў і тых, што варочаліся з ваенных вывазаў у Нямеччыну. У выпаленым цэнтры з мілымі воку асотамі на цагляных пустэчах паклыгалі шукаць той тэхнікум на Сасновай, слухаючы солтыса і нават ягонае дачкі. Быццам выгнаныя ў свет. З першымі ўколамі іншага, пакуль нязведанага неспакою.

...Іх завялі ў каменную залу з каланадаю, бы ў касцёл. Неўзабаве старых, што папрыязджалі разам з дзецьмі, папрасілі выйсці на двор, і нейкі настаўнік, такі пыхлівы і, адначасна, надта ж падобны да цырульніка з блішчастай прычоскаю, абвесціў — яго словы так і пахлі, так і пахлі адэкалонам, — аб блізкім пачатку экзамену. На чорнай дошцы — урачыста — выпісаў ён пісьмовыя пытанні. Калі тлум вучняў размеркаваўся па адной асобе за кожным столікам, памочнік экзаменатара, чалавек з тварам бывалага парабка, хутка раздаў усім карткі міністэрскае паперы з чырвонымі прадаўгаватымі штампамі. Юрка, учытваючыся ў сваё напісанае, не мог пазбыцца вачэй маці, — нібы яна глядзела на яго...

Перад ад'ездам у вёску, узбуджаныя, пад добраахвотным старшыняваннем солтыса, знайшлі ўтульную мясціну і супольна спажывалі харчы, выклаўшы ўсё на вышываную сурвэтку аднаго з хлопцаў. За калючым жываплоццем чортапалоху буяніў горад, але ягоны шум ужо не быў такім бяссэнсавым, як гэта адчувалася імі спярша.


* * *

Юркаў бацька меў рацыю, калі казаў, што ў горадзе кожны дзень — свята.

Юрка думаў пра Беласток без ранейшае яснасці.


V

У корм свінням мяшалі конскі памёт.

Юрка збіраў тыя яблыкі, калі добра звечарэла на выгане. Цяпер ён адчуваў усю прыніжанасць гэткага занятку, з'едліва смяяўся сам сабе з таго, як нядаўна спаборнічаў з сябрамі — хто болей. Ціхнулі гумны. Слепнякі хатаў, у чымсьці пустэльныя агеньчыкі ў іх вокнах, свяцілі не далей як да кустоў бэзу ў заплоцці.

Юрка лічыў дні да свайго выезду ў Беласток, на навуку. Экзамен у тэхнікум ён здаў і быў гэтым не то ашаломлены, не то прыпалоханы.

Маці сказала:

— Юрачка, хлопчык мой, шануй ты адзенне. Шануй, хлопчык. — Ад ласкавых слоў яе, наагул суровае жанчыны, рабілася яму ніякавата.

Мераючы касцюмік з даматканага, шарупаватага, матэрыя-лу, Юрка са злосцю прыкмячаў, што нагавіцы пашылі яму навырост, і ён дамогся ў маці, каб іх трохі падкарацілі.

Пад ложкам, у пакоі, стаялі новенькія чаравікі. Ён начышчаў іх, ад нецярплівасці марнуючы ваксу, падпільнаваўшы, калі бацька сабраўся ў поле або на рынак; стары думаў, чым заплаціць Абцасіку за работу.

Усяго раз Юрку выдалася, што ў нечым пакрыўдзіў ён бацькоў і што маці сярдуе якраз на яго.

Прычакаў таго апошняга з апошніх дня і ночы ў бацькоўскай вясковай хаце.

Прыснілася яму, быццам ён ужо едзе ў Беласток — фурманкаю, забытымі гасцінцамі, нацянькі. Паганяе каня. Дарога... Юрка ніколі не быў у доўгай дарозе. Сабакі ў сустрэчных вёсках брэшуць: «Едзь! едзь! едзь? едзь!» Іх брэх — як злосць зайздрослівага сябра. Рушыўся Юрка ўвечары, калі на каляіны церусілася святло ночы. Малая Мядзведзіца, у бестурбоцці задраўшьі хвост, гайсала па нябёсах, скідаючы на зямлю дурнень-кія зоркі, ажно перапыніў ейную гульню месяц, які спакойна ўзышоў на дах леснічоўскай вартоўні і рассмяяўся смехам бацькі са свайго дзіцяці, што з забаўнай бессаромнасцю вычаўпляе пры чужых.

Месяц узяўся наводзіць парадкі. І ў лесе, і ў заполі, і на вярстовай далечы. Зазіраў пад стаўбунаватыя ядлоўцы, будзіў там зайца-сплюха, і пужаў яснотаю ваўка-забойцу, і супакойваў совы-брыдулі, знепакоеныя павіднеласцю. Ён як бы ішоў шляхам наперадзе, паказваючы ўхабіны, глыбокія лужыны, каменне, пагорбленае ад пабояў каранёўе... Дражніўся, гладкатвары, з рэчкай Сакалдою, прыгажуняю сярод лугоў, ад чаго раздражнена маўчалі сосны на Копнай гары. Воз натужліва намотваў далечыню, спіцамі перасякаючы пясок або нездаволена крэкчучы ў макрэдзінах; іншы раз, быццам пабрыкваў або ўздыхаў, і ўсё роўна што спрабоўваў пагаманіць з навіслым галлём, кідаючы ў глуш кароткае рэха, якое нагадвала соннае клекатанне бусла ў гняздзе з малымі... У верхавінах цікаваў вецер, гэты задзіра, які, ад няма чаго рабіць, абрываў шышкі ды абломваў сушняк. А вось і прасека, бы нейкая вуліца, бачаная са стоенымі будынінамі, што вытрашчыліся шклянымі бельмамі ганкаў, утульных ды з усходкамі да чыстых дзвярэй. «У-у-ця-ця-кае-е-еес... у-у-уця-цяка-ее-ееее-е... уця-кае...» — заікліва піпшэлі воссі. «Ш-шш-Што?!» — перапытала галінка, пяшчотна кальнуўшы Юрку ў вуха. «Так-так-так-так» — траскацелі колы. Лес кінуў свае справы, а той ветрык разявіўся ў анямеласці. «Чаму-уу?... чаму-ууу?» — гукала сава, птушыная наслядоўніца мудрасці. «Так-так трэ-эба!.. так-так трэ-эба!.. так-так.» — недзе дзерлася паганая птаха, задаволеная, што, нарэшце, трапілася ёй прыкрае. Прылезла звалацужаная хмара, звабленая гвалтам, і, таксама сваё, прагрымела: «Ка-а-а-аб я-аа тва-ай-го-ооо сле-ее-еду-ду-ду не-ээ ба-ба-бачы-ыыы-ла-ааа!!!» Юрка здзяжыў клячу. «Едзь!.. едзь!.. едзь!..» — усё чутно было ад вёсак у ваколлі. Знядужэлыя пад восень палі ўжо нічога не казалі. Даўно яны, і першымі, яшчэ ў жніво, пасварыліся былі з Юркам, а пот вочы яму заліваў, ой, і рукі пры снапах жытнёвых млелі ад знямогі. Ад усяго таго неба блакітнае расплакалася дажджамі, наклікаючы сумоту баб'яга лета.

Вось-ка елачкі назбягаліся да дарогі: «Юрачак... Юрачак... Юрачак...» Дзе-нідзе бярэзіны, абражаныя, бялелі, распусціўшы косы. Дуб, гняўлівы дзед, прабубніў: «Скру-у-уці-і-і шшы-ыю-юю!» Асіна ж пасмяялася з елачак-верачак. «Ла-ссс-с-скі прос-с-ссс-сі-ііі-іце?!» Гонкія сосны — тыя хісталіся, нібы маліліся. Іхныя сёстры, яліны, па-матчынаму цямлелі ў жаданні яму шчаслівага падарожжа, як дзіцяці роднаму, якому грэх зычыць зло.

Адны яны пагадзіліся з Юркам, атуляючы яго супакоем надзеі і хаваючы ад яго чорны смутак. Не прасілі аб памяці... Правялі хлопца да першых хат Беластока, доўга стаялі навідавоку. «Пайшлі вон!»"— вылаяўся на іх горад, па-зладзейску міргнуў да Юркі і папытаўся: «Маеш закурыць? Дасі, га? Хі-хі-хі...»

Юрка прачнуўся.

Са шчылінаў дзвярэй ад кухні цадзіўся бляск лямпы. Ноч ужо абцякала з вішань ля акна і раеплывалася ў запушчаным малінніку. Высыхала неба, і на ім белым кужалем харашэў дзень.

— Не спіш, Юрачак? — маці ціхмян наблізілася да ягоных вачэй і адвярнулася некуды.

Яна выязджала разам з ім.

Бацька курыў у задуменні.

У аўтобус не селі... Трэба было запрагаць каня.


* * *

Гэты сон успомніцца Юрку праз шмат гадоў пасля таго, як закончыць ён школу. Была, здаецца, нейкая п'янка, — не, адбывалася вяселле ў Багноўцы, якая далучана да Беластока. Якіясьці пустадомкі на ім, з інтэлігенцкімі бародамі, круцілі насамі на попахі ад свежаўгноенага прысядзібнага ўчастка за тым будынкам, у якім ладзілі гасцям музыкі, і яны дэкламавалі зласлі-вячы, згіджанае некім дурным нешта з пушкінскага вопісу вёскі, вядома, пад разбэшчаны рогат, такі чырванаморды, вазацкі...

Адзіным, хто абразіўся на іх, быў менавіта Юрка.


VI

Першага верасня пяцідзесятага года па высокім чыгуначным палатне ад вуліцы Смольнай у кірунку цэнтральнага вакзала ішлі маці і сын. Яны з вёскі, гэта відаць па іхным адзенні і па тым, што хлопец загаварыў быў па-беларуску.

Быў гэта Юрка. Ён праводзіў маці да цягніка ды абяцаў ёй пісаць дамоў, прыехаць дапамагчы капаць бульбу, і на малацьбу ў глыбокую восень, калі ўдараць маразы... Абяцаўся акуратна вучыцца.

Старая плакала неяк нястрымна, развітальна, і ў Юркі таксама пасыпаліся слёзы, відаць, таму, што, не зважаючы на радасць, неспадзявана ўцяміў: адзін-адзінюсенькі застаюся! Аб адзіноце не думалася ў вёсцы, яно тады не заўважаецца, яго там, магчыма, і зусім няма... А горад вялікі, і Юрка ў ім — сіратою. Маці пакінула яму бохан хлеба і сушаную каўбасу, пакуль абжывецца ў чужой хаце, і абразок Маткі Боскай. I пасцель, ад якое пахла крынічнаю рэчанькай; уяўляліся крыштальная вада, каляровыя каменьчыкі на дне, жоўты ад пяску бераг, пырханне папутаных коней на лузе і залацістыя кветкі ля сіняга люстэрка Анюты, азярочка ў зарослай аерам дрыгве. Ва ўсім гэтым бачыў і сваю маці, як палошча яна хусце ды гукае да яго: «Юрачак, ручнікі паплылі!» А бацька ўязджае возам у глыбокае, каб намачыць колы. Ён неяк з'явіўся з наўсцяж расчыненага паднябесся, што па-над Глінішчам...

Са Смольнай відаць смугу забеластоцкіх лясоў, ад кустоўя нечага па-пад высокаю ў гэтым месцы ваўкавыскаю чыгункаю. Нейкі куст галеў, засцілаючы падножжа лісцямі, усё роўна што надумаўшыся мякка выспацца. Тут было ўтульна, і Юрка любіў заходзіць сюды, ціха паспяваць сабе... Быць у не сваёй кватэры цяжка. Яго дражніў пах, чужы пах, і прытым дзіўны, — мо і не чужы, і не тое што дзіўны... Пах, ад якога рабілася яму нядобра, блага. З часам прызвычаіўся ён да яго і забыў аб ім, калі вырас, ажаніўся ў Беластоку ды прыдбаў уласную кватэру, памаляваную, чысцюткую, шчыльную. Той пах, тыя запахі, як аказалася, былі ад фарбаў, ад безбалагання, ад далікатных кухонных прыправаў. Наймацней пахла, вось, прыправамі.

— Кавалер пасыцеў, — аднойчы сказала гаспадыня, прымаючы са стала пасуду. Яна паглядзела на яго, як на нешта тлустае і смачнае. I гэта Юрку забалела.

Ён гатоў быў пакінуць усё: школу, Беласток і пешшу пайсці адсюль, але цярпліва падлічыў, што да Усіх Святых заставалася дваццаць шэсць сутак, да гэтых перадзімніх канікулаў, гэтулькі, колькі патрэбна літараў, каб скласці імёны маці і бацькі і прозвішча.

Білет купіў напярэдадні.

— Ужо прыехаў? — бацька сек упоцемку дровы пад паветкаю.

— Вылюднеў наш хлопец! — цешылася маці.

А ён малавеле не зайшоўся ад невытлумачальнага жалю — да мужчынскай грубаватасці, да жаночае сардэчнасці.

Пасадзілі Юрку на найлепшай табурэтцы. Размаўлялі з ім, як з гасцём. Гэта, вядома, прыемна, але, мабыць, болей, аднак, прыкра. Неяк не цалкам ты ўжо свой...


* * *

Можна досыць дакладна здагадвацца наконт праўдападоб-нага пачатку сталасці ў чалавеку, ягонага, наагул хуткага, выспявання ў юначыя гады, якія ашаламляюць, бы цвет чаромхі ў майскую пару. I ў Юркі вязалася гэта з праявамі шанавання яго з боку бацькоў, прызнавання імі таго, што ў ім ёсць нешта такое, чаго не было і няма ў іх і ў каго іншага. Адбываецца тое, пераважна, нечакана ды ў настроі неназванага суму, нават адчужанасці.


VII

Юрка, хутчэй з нудоты ў царкве, азірнуўся на хор, што выспеўваў незразумелае, і яго зрок спатыкнуўся на ўсмешцы, прамяністай, як бляск расінкі на жытнёвай сцяблінцы, калі спяваюць жаўрукі і ўрачысцее ў прасторах. Усміхалася дзяўчына, пра якую неяк ведаў, што яна завецца Таня і будзе ёй, пэўна, чатырнаццаць гадоў. Сваю ўвагу кіравала Таня некуды па-над ім; наўкола кленчылі ды ўставалі, хрысціліся і шапталіся, пасоўваліся ўзад або наперад, быццам нешта бралі, хавалі за пазухі, выносілі.

Па звароце з царквы, дома, маці распытвалася ў Юркі пра рознае аб ягоным побыце ў Беластоку. Ён адказваў ёй няўважліва, халадзеючы пры ўспаміне аб горадзе і сваім тэхнікуме, суме па доме і сябрах.

Ён уцёк з кухні на гарышча, дзе смяяўся невядома чаго. Выбраўся да гумна па сечку карове, забіўся ў застаронак з сенам і спяваў «Вочы чорныя». Песні неўмеў, памятаў адны пачатковыя словы, але яму хапала і гэтага. У варотах з'явіўся бандзюкаваты Адоль і папытаўся:

— Дзе ты напіўся?

Юрка нешта наплёў яму і папрасіў:

— Дай, Адолік, махоркі.

Адвячоркам вёску так укрыў туман, што здавалася, няма чым дыхаць. Будынкі ўзвышаліся накшталт гмахаў, і ад нязвычнае цішы было ўражанне, што ты аглох.

Страх вырастаў яшчэ і ад даўгога святла з вокнаў, якое нагадвала пражэктары падводнага чаўна капітана Нэма; рыбінаю, што затаілася, мігцеў на падворышчы, Антыфона не прыхаваны плуг, лямешыца... Ад Танінай хаты, яе франтоннага венецыянскага акна, струменіўся бляск у сад і на вуліцу, ад чаго іскаркамі пераліваліся слязінкі марусечы на голлях. Блізка захліснуўся дзявочы смех, у весніцах замаячылі постаці, тры ці чатыры. Астатняй выходзіла Таня, Юрка адразу пазнаў яе, ягоныя вочы зашалелі, усе дзяўчаты зліліся яму ў адну, нерэальную ды з іконным тварам. Трывога, як нечуваная радасць, пагнала Юрку ў нейкі завулак, завяла ў панурыя закуткі ля выгану. Ён убіўся ў нечыя палаты, агароды, без аніякага одуму расплакаўся —скавытліва, як бы прычытваючы: «Чаго я, дурань?, Ну чаго?!» За парканам насцярожана забрахаў сабака, і гэта памагло Юрку сяк-так апамятацца: ён засаромеўся свае слабасці, быццам асмешаная малеча.

Ён выбіўся ізноў да Танінага дому, каля якага ўжо ні жывой душы, і намагаўся аднавіць з памяці ўсё, што здарылася. Юрку гэта не ўдавалася — ён пачаў сумнявацца ў сапраўднасці таго, што так нядаўна бачыў і перажыў. Разумеў, што вось апякае яго першае каханне, пра якое начытаўся ў кніжках і наслухаўся, каханне да дзяўчыны, якая яшчэ і не стала дзяўчынаю, несвядомай свае прыгажосці, яшчэ расці ёй і расці, квітнець цудоўнаю ружаю як найдалей ад усякіх людскіх узбалоткаў. I толькі адно пачуццё павінна быць ёй суджана: захапленне, такое, без якога Юрка не зможа жыць, як дарослы, як той, якому трэба заваяваць свет цэлы дзеля аднаго-адзінюткага яе імя, і дзеля якога ён гатоў апусціцца ў неіснаванне, стацца тою кропелькай на вішнёвай галінцы пад акном, згінуць у неабдымнасці прыроды, з тым чароўным перакананнем, што ўсялякае шчасце, якое чакае Таню, ад яго яно будзе і ад нікога болей, аб чым таксама, апрача яе, ніхто і не даведаецца.

Юрку, як і кожнаму ў ягоным узросце, вядома, снілася аголеная распуста, але ні разу, хоць часамі ён жадаў таго, не здолеў уявіць сабе цела Тані.


* * *

Мы наглядаем, відаць, наступную заканамернасць: першае каханне, як самае бурлівае, ёсць супраціўнае шлюбнаму жыццю, сутнасць якога, гэта грамадска-гаспадарчае аб'яднанне пары людзей, што натуральным чынам пярэчыць усяму таму ўзвышанаму. Гэта праўда, што чалавек бярэцца з пачуццяў, але жыве ён, аднак, розумам, даказваючы тым самым усявечную бяссільнасць сваю ў дачыненні да самога сябе і перамогу над ім звычайнага існавання, якое нязменна пакідае ў нас саміх смак упаду. Ці не таму мы ствараем багоў?

У вылускным класе Юрка ездзіў на экскурсію. У Варшаўскім музеі ён глядзеў на скульптуру Венеры і, вачам веры не даючы, пазнаваў у ёй Таню.


VIII

Вяртанне на Смольную было яму поўным пакуты, чакання нечага.

Ах, пакінуў бы тэхнікум, махнуў бы рукою на Беласток, які расчароўвае, ды лепш падаўся б у майстэрню слесара Жулкоўскага ў Крынках, дзе, прынамсі, напэўна выйшаў бы ў людзі! Ды не, нельга так. Чамусьці цалкам нельга. Каб не той вясковы смех, каб не тая злосць бацькоў, плач маці, каб, урэшце, і не сябры, якіх цяпер не пазнаць ад іхняй ганарыстасці... Каб — не Таня!

Настаўнікі ставілі Юрку неблагія адзнакі, якімі не было яму перад кім пахваліцца. Ён, праўда, трохі апусціўся пасля Калядаў.

У паездку дамоў Юрка наведаўся быў да Грышы, хоць з ім не надта і дружыў. А меў ён наўвеце вось што: з Грышкавай хаты добра бачылася Таніну.

Віхурыла мяцеліца, заносячы снягоццем платы і па-вар'яцку рагочучы, усё роўна што ўзлезшы на таполю; у кагосьці ляскала дзвярыма. У гэтай яе разбуяненасці нешта як у маладое ўдавы, якой пашанцавала хутка пайсці замуж... Імчала выючая весялосць, са стрымгалоўем і ў поле. Тады мяцеліцу ашукаў мароз і пасунуліся хмары, бы сумленне, і ўжо кожны зноўку мог зразумець тое, што на свеце няма нічога болей сумнага ад адлігі ўночы.

Юрка ўкладваўся спаць позна.

Ён вырашыў стаць усё-такі інжынерам і вынайсці штосьці нікім не адкрытае: каб Зямля не аддалялася ад Сонца, каб круглы год квітнелі сады і каласілася збожжа, каб спявалі жаваранкі і купаліся ў рэчцы дзеці. Каб усенька жывое дзякавала яму, а ён змог сказаць: «Гэта не мая заслуга, гэта — Тані!» А яна здзівілася б: «Мая?» А Юрка ёй: «Так, Танечка!» Яна: «Як гэта мая?» Ен: «Ты — як вясна! Ты — багавіца вясны!»

Юрка заходзіў у кнігарню па вуліцы Кілінскага, у хвасце колішняе Базарнай, і вышукваў кнігі з навукаю аб метэаралогіі, будаўніцтве паркаў, меліярацыі; грубыя тамы, у якіх рабаціла зрок ад матэматычных узораў, рысункаў геаметрычнага аналізу, тэхнічных дадзеных. Юрка зубрыў матэрыял, запамінаў цэлыя старонкі ды раздзелы, бы паэму аб Грузіі, зразумелую пакуль нязвычнай сонечнасцю ў ёй.

Ен, з маленства ненавідзячы лічбінаў, стаў лепшым матэматыкам у класе. Але высцерагаўся прагаварыцца наконт Тані.


* * *

У нашых адносінах да кахання натыкаемся на супярэчнасць: несумненная веліч перажыванняў і нешанаванне іх. Падобнае на тое, што кожны з нас не прызнае адсутнасці высокіх пачуццяў у самога сябе, прагнем іх, як хлеба, як жняя вады ў спякоту!..

Гэтак у нас ад зморанасці паслейшым жыццём?


IX

На Вялікдзень паехаў Юрка на вяселле дваюраднага брата. Маці дала яму тады аж пятнаццаць злоты на цукеркі дружцы. За сталом дзяўчына касілася на той пакет прысмакаў у ягоных руках; хлопец крадком паглядваў на дружбантаў і рабіў так, як яны.

Пакет ён паклаў ёй у прыпол.

— Што гэта? — запытала яна. — Дзякую! Я люблю цукеркі.

— Гэ-эй! — крычаў сват. — Гэ-э-эй! Дакуль будзем сядзець?! Хадзем танцаваць вальс. Чапляйся!

Бухнуў кароткі рогат, і ўрэзалі музыкі. У Юркі мурашкі бегалі па спіне, саромеўся проста глядзець на сваю дружку. Але асмеліўся, сказаў ён:

— Станцуем?

— Ага, — згадзілася яна. Ды тут жа недзе прапала.

— Дай, Юрка, цукерак! — з'явіўся, бы з-пад зямлі, Грышка. — Дай, дай, не шкадуй, — смяяўся ён не на жарт. — Прыгожая яна? Пакажы, ну, якая, — і разглядаўся з ганка на вясельнікаў, што ішлі вытанцавацца ў нанятай дзеля таго хаце.

— Малы ты, ці што?

— Бач ты яго: вырас!

Юрка недалюбліваў Грышку. Балючай стрэмкаю засела ў ягонай памяці Грышкава зняважлівасць да ўласнае маці. Аб чым жа гаварыць з такім чалавекам, як ён?

Пыліла гулянка. Маладая танцавала са сватам, малады — са старшаю дружкай. Уражвалі вочы — гарачыя не ад уцехі, але ад паспешлівасці, ад таго, каб як мага больш павесяліцца, а не нудзіцца пад сцяною ды глядзець на нечыю радасць, быць усяго сведкай чужой удачы. Круціў польку і Грышка: з віхрастым чубам, з прыглядкаю да дарослых.

Юрка неяк не адразу даглядзеў тое, што ён вытанцоўваў сваё менавіта з Таняю. Так у яго сталася ад непраўдападобнасці здарэння, ад вялікае неспадзяванасці пабачыць яе на музыках. Таню, пакуль не дзяўчыну, не расцвілую кветку, не акрыленую яшчэ, усяго з першымі ледзь прыкметнымі побліскамі ў паглядзе, усё роўна што выпадковы такт музычнае фразы ў гарманіста, які акурат рассядаецца граць, пачырванелую, напэўна, ад гарачыні, ад духоцця, рассмяяную фактычна па-дзіцячаму...

У перапынках між танцамі яна стаяла з Грышкам, і таму Юрка не тое што збаяўся паказвацца перад імі. Яму было звычайна вельмі непрыемна ад таго, ад тае здагадкі, што Грышун, гэты Грышуніска, мог бы западозрыць яго ў пачуццях да яе і потым не сціхаць з насмешкамі.


* * *

Крыўда застаецца. Няма, бадай, болей трывалых пачуццяў за тыя, якія спараджаюць у душы горкае суцішша. У кожнага яно іншае, бы воблік, бы пальцы, бы ўсмешка і позірк, смех, праява ласкі, чуласці, дотык...

Крыўда стварае нам бязвыйсці. Яна настолькі ўладная над намі, што толькі нешматлікія сярод нас гэта заўважаюць ды разумеюць.

Ці каханне ёсць формаю крыўды?..

Юрка, будучы ўжо ў глыбокай сталасці, усё здзіўляўся тымі хвалямі жалю, што ахоплівалі яго на, ўспамін паўзабытае, нават паўлегендарнае яму тады Тані, так і не пабачанай ім пасля таго, калі яна выехала вучыцца ў сярэдняй, затым, пэўна, і ў вышэйшай школе (даходзіў да яго почут пра яе замужжа).


Х

Самым надакучлівым Юрку прадметам стаўся тэхнічны рысунак. Гарбаты выкладчык выклікаў агульны перапалох.

Уваходзячы ў клас, ён не гаварыў вучням «добры дзень», сядаў у сваё крэсла заўсёды з нейкаю злосцю.

— Сёння мы будзем займацца простымі элемэнтамі. — сказаў аднойчы, устаўшы і пагойдваючыся на пальчыках.

Вучні зашасталі прыладамі для рысавання, пільна ўглядаючыся ў тое, што выкладчык пісаў на чорнай дошцы. Ён штораз адыходзіўся назад, спраўджаў, ці не зрабіў якое памылкі, і зноўку выводзіў крэйдаю лічбіны. Над ягонай сярдзітай і гэтак жа віхрастай галавою ўпарта лётала муха.

Часам быў ён у даволі неблагім настроі і тады любіў пажартаваць, як заўсёды, досыць груба. I гэты раз не абышлося без такога вось жарціку. Вучніскі ажно бляялі ад рогату, але ўсё-такі чуйна, каб у выпадку чаго ўмомант сцяць свае сківіцы.

Юрка ўявіў сабе ганарлівую грымасу Тані і — з надзвычайнай дакладнасцю — ейную хату, якую тут жа, са сканцэнтраванасцю вулічнага маляра пад беластоцкім касцёлам святога Роха, намаляваў. I яшчэ засяродзіўся над партрэтам самое Тані, увесь, у дрыготкім натхненні, калі аглушыў яго крык гэтага настаўніка:

— Зараз жа пакажы мне, што ты чаўпеш там! — ён забаўляўся тым, што захапіў Юрку знянацку. — Што гэта, пытаюся ў цябе?! — тыцнуў валасатым пальцам у намаляванае. — Хочаш быць тэхнікам ці цесляром? А мо жаніцца здумаў ды ўжо хату сабе плануеш? Ты, мабыць, ахвотнік смачна пажыць без навукі... Чаго плачаш? Лепш за задачу бярыся.

Юрка не плакаў, гэта не былі слёзы адчаю. Выкладчык, відаць, таксама сцяміў тое і пры ўсякай нагодзе ставіў хлопцу потым двойкі.

Аднаго лета Юрка з бацькамі жаў на сваім палетку. Смаліла. сонца, і маці папрасіла прынесці вады з крыніцы ў Жаўручыным лужку. Ад пожні дыхцела гарачынёю, быццам з хлебнае печы. Бацька выціраў шапкаю пот і вытрасаў з кішэні размоклы ад таго пачак Папяросаў. Стаяла спякота, якое старыя людзі не памяталі. Юрка перажыў тое жніво, бы сонечны ўдар, таму што Таня тады дала яму адчуць, як зусім не жадае яна сустрэцца з ім. Ля тае крыніцы, што ў выжатым полі, тоўпіліся жнеі і жнеяры, і для Тані Юрка мог сысці хаця б за звычайнага ёй хлопца, які ўсяго прыйшоў набраць вады. аднак яна, згледзеўшы яго, борзда павярнула назад амаль з канца сцежкі. Не, яе не клікалі. Да яе неўзабаўку падышоў Грышка, яны аб нечым пагаварылі, ён ўзяў конаўку, якую падала яму Таніна маці, прынёс вады ім, колькі хвілінаў пасядзеў там, — яго, здаецца, пачаставалі полуднем, падалі яму белы кубак, напэўна, кампоту з чырвоных парэчкаў, што ў іхным садку, і лучавінкаю — а як жа! — сушанае каўбасы.

Юрка прытаіўся за Адолевымі дзесяткамі, са снапоў перасохлага калосся якіх высыпалася зерне.


* * *

Юрку, як і сам ён лавіў сябе на тым, неяк дарэчы было з пачуццём крыўды. З ім як бы лепей бачыў ён людзей або, можа, так яму толькі здавалася?

Ён успрымаў як нешта дэбільнае нечыя тырады наконт мараў чалавецтва пра вечнае шчасце. «Ну добра, — разважаў, натыкаючыся на радасных дурняў, — а ці ж магчыма ўсё глыбей думаць, будучы бесперапынна шчаслівым?»


XI

Тое лета было даўгое. У хаце Лапаціхі ізноў ладзілі кавалеры музыкі, начамі ўсё ярчэлі зоркі над Доўгім выганам і па-над дрэвамі за Антыфонавым падворышчам, а духата не прападала, хоць было бліжэй да восені. Усенька жывое змарылася чаканнем прохаладзі; куры і тыя перасталі купацца ў ямках на пясчанай вуліцы, залазілі ў лапухоўе, дзе, абяссіленыя, драмалі, паразяўляў-шы дзюбы.

Юрка, выбраўшы вольную часіну, пайшоў быў паглядзець школу, якую рамантавалі нейкія дзядзькі. Яны малявалі сцены, адзін з іх грэбаўся ў паўразваленай печцы. Гэтыя майстры, занятыя сваёй работаю, нават не глянулі на Юрку, і ён прайшоў у памяшканне класа, у якім вучылася Таня, пахадзіў па ім крокам прадпрыемцы, якога цікавіць нешта канкрэтнае: зняў з дошкі абвестак расклад урокаў, нікому непрыдатны, і акуратненька паклаў яго ў кішэню, пастаяў у акне, пакратаў клямку дзвярэй; зайшоў у бібліятэку, у якой чагосьці карпела старажыха, і ўкраў там чытацкую картку Тані, багата спісаную нумарамі кніжак, датамі; з пакінутае насценнай газеты выдзер нататку з подпісам Тані і групавы здымак, на якім пазнаў яе тварык, а магчыма, іншае дзяўчынкі, падобнай... На старым дрэве ля дарогі ён наскрэбаў ножыкам яе імя. З часам яно счарнела, расплылося.

Неяк у тую пару заехала ў вёску кінаперасоўка, спынілася якраз ля школы, было гэта ў суботу, ужо ў адвячорак, і адразу стала ад таго святочна. З кінакарцінаю «Пакаленне пераможцаў».

Юрка аніяк не важыўся звычайна падысці да натоўпу публікі, як усе да ўсіх. Мо і не тое, што ён не адважыўся, але, праўдзівей, збянтэжыўся, адчуўшы на сабе позірк Тані. Ён пачырванеў ад пят да галавы і чым больш думаў пра тое, што менавіта чырванее, тым болей апякала яго гэтай чырванню, аж задрыжэла пад нагамі зямля.

Яна прыйшла не адна, а з сяброўкаю. Прыйшоў і Грышка, які пытаўся ў Юркі пра нешта зусім дробнае. I ўсё гэта — сярод узбуджаных крыкаў і смеху, мітусні і сціску.

У самай прасторнай зале, сяк-так парамантаванай I пры заслоненых вокнах, — Таня зноў выдалася Юрку далёкай. Грышка, трымаючы бонду сланечніка, спакойна рваў яго на малыя кавалкі, і калі пагасла святло ды ажыло кінакадрамі прасцірадла экрана, цэльна кідаў імі ў яе патыліцу. Яны рыкашэцілі і, апісаўшы дугу, падалі недзе наперадзе, а Таня забаўна разглядалася па баках — і са злосцю, і з зацікаўленнем. Раптам парвалася кінаплёнка, паслаўшы на тую белень міготкія чорцікі, механік выключыў апарат, расстаўлены на ссунутых сталах, востра бліснулі электрычныя лямпачкі пад столлю, і ўсе натужліва глядзелі на тое, як майстар, выціраючы сагнутай у локці рукою, мокры лоб, калупаўся ў трыбіках, крыху нагадваючы сабою гэтым краўца, у якога папсавалася швэйная машына. Адсланілі яму адно акно, расчынілі яго насцеж, і хтосьці, пэўна, задыхаўшыся густым паветрам, прапацелым ды паркім, палез, бы п'яніца які, на двор, у гушчэчу бэзу, што буяў ўздоўж яблыневых садоў па-суседску.

Грышка праціснуўся да Тані. За ім — Юрка, пабялелы ад усхваляванасці, сам не свой, на здзеравянелых нагах.

— Добры фільм, — гаварыў да іх Грышка, да Тані і ейнае сяброўкі.

I Юрка браўся сказаць, але яму перасохла горла, не варочаўся язык, кідала ў дрыжыкі. Ён не быў дарыхтаваны да такой аказіі, а, наадварот, адносіў такую сустрэчу на адлеглае будучае. Яго перш за ўсё ўражала ды неяк падкошвала тая свабода і нават бесцырымоннасць, з якою пачаў гутарку Грышун з Таняю, за адно ласкавае слова якой Юрка расплакаўся б... Думаў, што ўпадзе перад ёю на калені ды папросіць прабачэння. Магчыма, ён учыніў бы так, не змогшы прамовіць і слова, наклікаўшы на сябе і ейную пагарду, цалкам несвядома, ды не знаходзіў хаця б малюсенькае прычыны...


* * *

Ад узвышанага да смешнага адзін крок. Смяёмся з першага кахання, шукаем камічных здарэнняў у ім, смяёмся са сваіх роздумаў аб дзяўчыне. Аднак жа ніколі не робім таго ў самоце, цішыні, разважліва азіраючыся на перажытае.

Смех ёсць нечым болей публічным, чымсьці плач.


XII

Гэтае восені, калі ў Юркі пачынаўся час навукі ў Беластоку, ён палюбіў далёкія праходкі, якія здаліся яму зручным спосабам супакоення сваіх думак. У Навамесцкім квартале напаткаў ён гумны. На адзінокім сваёй прыгажосцю ўзгорку, лагоднейшы схіл якога зарастаў адзічэлым садком, узвышалася хата. Інтрыгавала яна Юрку нечым асаблівым ці больш падобным да чагосьці вядомага, блізкага... Ганкам, як у Танінай хаце Гэта шчасна табе, калі ў чужым месцы можаш вышукаць нешта аднолькавае, нагадваючае тбе, што ты любіў і любіш.

Юрка напісаў ліст да Тані. Высылаючы яго, ёй спадзяваўся аднавіць хоць тыя тоненькія ніткі сімпатыі да яго, якія, мабыць, існавалі яшчэ ў Тані. «Дзень добры, Таня, — пісаў Юрка, — у першых словах свайго пісьма да цябе хочацца расказаць аб школе. Як, напэўна, ведаеш ты, вучуся я ў чатырохгадовым Механічным тэхнікуме ў Беластоку. Курс другога класа закончыў з атульнай адзнакаю «выдатна». Цяпер я ў трэцім. У нас яшчэ не пыталі на першую чвэрць, бо і не было калі. Прамінула ўсяго некалькі тыдняў, як пачаўся новы навучальны год. Жыву звычайна. На тым заканчваю сваё пісьмо. Юрка».

Пакуль паслаў — перапісваў колькі разоў, незадаволены зграбнотаю літараў або гатункам паперы.

Неяк у лістападдзе, хоць і надзіва цёплае тады, аднак мокрае ды ветранае начамі, спатрэбіліся добраахвотнікі для перапісу насельніцтва і рэгуляцыі пашпартнае сістэмы. Юрка, як апошні дурань, амаль напрасіўся, каб прынялі і яго, бо дачуўся, што іх групе прызначаны менавіта Навамесцкі квартал. Ён убачыў сябе жаданым госцем у хаце з ганкам... Але здарылася зусім іначай, каб не сказаць — небяспечна.

Паблізу таго дома з восьмым нумарам нейкія хлапчукі забаўляліся непрыстойнымі жартамі, кпінамі, з дзяўчыны, у якой — гэта страшэнна Юрку ўразіла — голас нагадваў Танін. «Скажу тваёй маме!» — спрабавала яна суцішыць гарластага ды рыжага. «Хі-хі-хі, твой нарачоны стаяў на каленях у куце!» — дапякаў той.

Яна пабегла да веснічак. Хтосьці з іх падставіў ёй нагу, але ёй удалося спрытна пераскокнуць цераз яе.

— Адчапіцеся! — пабараніў яе Юрка.

— А гэта што за ён?! — набычыліся падшыванцы. — Не наш! Без мамы! — I сталі азірацца.

Рыжы падышоў да Юркі і даў яму кулаком па барадзе. Злёгку, дзеля постраху. Вочы ў Юркі забуксавалі. Ён ніколі так не раззлаваўся ні перад тым, ні пасля: ляснуў гарласціку па вуху, ажно рука знямела! Кінуў папку з паперамі, хапіў чортведама кім пастаўленую тут бочачку і шпурнуў яе ў зграю — яна рассыпалася на ляту, клёпкі паляцелі, як асколкі. Хлапчыскі далі драпака.

Юрка пабег таксама, хоць сам не ведаў чаго.

Па свае паперы ён вярнуўся потым, астыўшы. Насядаў вечар з палахлівым шахатаннем у аголецых садках, і ўпоцемку беляхцелі яны на падабенства тых лістовак, што ў акупацыю скідалі савецкія самалёты.


* * *

Бывае так, што нам трэба не самога кахання, але трлькі пачуцця нейкае закаханасці, Накшталт кахання свайго кахання!..

Юрку не падабаўся механічны тэхнікум, і, каб не боязь бацькоў і смеху сяброў, ён пакінуў бы вучэнне неадкладна, ужо ад наступнага ўрока, і наняўся б у памочнікі да нейкага слесара, каб займацца тым, што любіць, і чытаць цікавыя кніжкі. Вучыўся, аднак, угаворваючы самога сябе, што так жадае Таня, што толькі так ён можа яе сустрэць. Гэта была баязлівасць з боку Юркі, якую ён хаваў перад самім сабою. Ён яшчэ не ведаў, што будзе праклінаць тую нядзелю ў царкве, калі ўбачыў Таню, бо не зведае сапраўднага кахання, да якога не можа таго быць, каб не імкнуўся!

Як жа лёгка растлумачыць былое і як жа немагчыма прадбачыць будучае!


ХІІІ

Да Юркі не вельмі даходзіла тое, што чыстае і вартаснае ў адным чалавеку бывае абыякавым другому, а часам калі не камічным, дык, прынамсі, неістотным. Яму ўяўлялася, што шчасце аднаго чалавека механічна ўзбагачае ўсіх, паляпшае людзей. Юрка задумваўся аб будучай гутарцы з Таняй, такой цудоўнай, што дні чакання гэтае гутаркі сталіся днямі, калі моцна свяціла сонца, квітнелі на небе валошкі —туста-густа, а восень разадзелася, бы паненка-вясна.

Ён перажываў такую шчаслівасць, якую лепш было б назваць шчасцем ад няпэўнасці. Нічога не засмучала яго. Хто спадзяецца шчасця, той усюды бачыць праявы яго — у весялосці і плачы, ва ўдачы і горы, усмешцы і трывозе.

— Юрка! — скажа Таня.

— Добры вечар, Таня!

— Прабач мне, Юрка! Я не магла адпісаць табе. — Танечка, гэта ты прабач мне! У цябе, пэўна, былі непрыемнасці дзеля майго ліста?

— Ой, аб чым мы гаворым, Юрачка!

— Ты была далёка, Танечка!

— Не кажы так, Юрка!

— Таня, я вельмі рады!..

— I я.

— Мне не верыцца, Танечка, што я з табою...

— Юрка, я ўсё перадумала.

— Калі мне было цяжка, Таня, я глядзеў на паўночнае неба, пад якім мы цяпер абое...

— Гэта праўда, Юрачак.

— Ах, Таня, Таня...

— Я чакала сустрэчы з табою, Юрачка!

— А я баяўся, што ты не пажадаеш болей бачыць мяне...

I Юрка правядзе Таню да ейнае хаты. Яна скажа, устрывожыўшыся, бы матылёчак:

— Юрка, не праводзь мяне далей, бо яшчэ хто пабачыць нас.

— Добра, Таня.

— Мне час дамоў, Юрка.

— Я пайду ўжо, Таня.

Яны змовяцца наконт заўтрашняга спаткання каля чарамшыны, што за каменнай абмуроўкай даўняе цэркаўкі са святымі іконамі, перад якімі, калі стануць дарослымі, возьмуць шлюб, і ён падорыць ёй блакітны букет валошак, і праспявае ім песню жаўрук, шэрая птушка ў векавечнай прасторы...

Юрка пайшоў у бляску неонаў. Над горадам наіўна-зялёнае: «Застрахуем цябе і тваю маёмасць».

Дайшоў да сабора святога Мікалая, прачытаў жалобную абвестку аб смерці некага, пастаяў пад мокрым снегам. На тратуары — мужчыны і жанчыны, хлопцы з дзяўчатамі, дзеці. Па вуліцы едуць легкавыя машыны, а ў іх, тыя, якім няма патрэбы выдурньвацца пешай хадою. Усё гэта выглядала крыху так, бы ў жніво пачарнела хмара над Доўгім выганам, і тады багатыя пасядалі на вазы, пачалі ўцякаць сярэдзінаю дарогі. А Юрка з маці схавалі серп у раскірачаную дванастку аўса ды пабеглі дадому ўскраем каляінаў, сцежкаю. З вазоў тых крычалі ім, каб яны хутчэй беглі, бо памокнуць... Гэта была насмешка.

Тыя, у легкавых машынах, былі нечым падобныя да тых, што сядзелі на вазах; на шыбіны расклейваюць яны сваю іронію, на ўсю шырыню іх гладкатварасці.

Макротны снег.

Юрка пакруціўся быў яшчэ з гадзіну і накіраваўся ў Парадную алею, пад гару, на якой бялее палац. Насупраць жа таго палаца перайшоў на другі бок вуліцы. Вецер заплёўваў вочы цяжкімі сняжынамі.

Нехта сказаў яму:

— Добры вечар.

Ён паглядзеў услед: спіна, закончаная настаўленым каўняром, аддалялася.


* * *

Аб Грышцы памятаў і ягоныя словы да Тані. I яшчэ нешта намёклівае, каб не сказаць — грубае.

Не спалася Юрку ў месячную ясноту. I бачыў ён у сваёй памяці, як моладзь выходзіць з вячоркаў, хлопцы лепяць снежкі на дзяўчат, а недзе ўедліва брэша сабачук, і нехта заўзіраўся ў зорнае неба, ціхнучы ад таго, ўсё роўна што над чыставоднаю безданню. Вялікая Мядзведзіца па-над Доўгім выганам, што за агародамі і садкамі Плянтанскае вуліцы. I здаецца яму, што вось стаіць ён так, як некалі па-пад вішняю, на падворышчы за калодзежам, перад поўначчу на Спаса, і за яго спіною цямнеча, з якое халадок навейвае густыя пахі кропу ды разбуялага зелля, таксама пераспелых папяровак.

Думаючы пра каханне, мы абавязкова маем на ўвазе вясну, калі ўсенька наўкола цвіце і бушуе жыццём, такім буйна-зялёным.


XIV

Першы снег выпаў позна. Да Новага года дзьмуў марозны вецер. Бацька, занепакоены гэтым, гаварыў: «Вымерзнуць жыты...»

Вёску электрыфікавалі, і нават гарэлі ўжо лямпачкі на вулічных слупах, адна ля Юркавай хаты. Яркае святло прыдавала незвычайнасць добраму настрою.

Юрка лазіў быў на гарышча па цыбулю і ў куце на крокве ножыкам выразаў: «Таня».

Да Каляд заставалася трохі посту, таму ніхто не ладзіў танцаў, не было і збораў, спатканняў закаханых, вечарынак. Таня прыехала пазаўчора. Яе сустракалі на аўтобусным прыпынку маці з бацькам, прыстойна, без звыклай у такіх выпадках усцешанасці. Юрка затрывожыўся...

Увечары яна нікуды не выходзіла. Ні да студні, ні ў краму. Быццам баялася надысці на Юрку.

А мо сыходзілася Таня патаемна з Грышкам? I магла ж быць між імі гэткая размова:

— Таня, ты не бачыла Юркі?

— Не-а.

— Я заходзіў да яго, але ён, некуды знікае вечарамі...

— Навошта ён табе?

— От, хацеў пагаварыць з ім.

— З гэтым дзіваком?!

— Чаму так кажаш?

— Бо ён якісьці прыдурак!

— Прыдурак?

— Кінь ты ўсё пра Юрку... Лепш скажы, што цікавага ў цябе?..

Вядома, што Тані значыць сказаць такое пра Юрку, калі яна не адпісала яму лімта, хаця б колькі слоў, ну хоць паштоўку за дробны грош: «Найлепшыя пажаданні...» Ды дзе там! Па грудзях распаўзалася яму пякотка. Яшчэ і маці з бацькам заявіліся па яе на прыпынак, быццам тут у яе няма адбою ад хлопцаў! Крыўдна, як ні кажы. I нікуды ты не падзенешся, сам грызіся, зашыўшыся ў нейкае закуцце. Дзяўчына не хоча цябе — І кропка. Гэта так. Але каб яна хоць сказала: адчапіся.

«Я павінен дамагчыся ад яе адказу, інакш не вытрываю! Мне трэба сустрэцца з ёю — хоць на хвілю, але сам-насам...»

— Прынясі, Юрачка, вады, — папрасіла маці і як бы са здогадам паглядзела на сына. Бацька паехаў у млын, і ёй, відаць, хацелася, каб дзень прамінуў без панурае тупаніны па гаспадарцы. Стары сказаў бы: «Табе, маці, панскія думкі ў галаве, бачу я!»

Юрка ўзяў вядро, пачарнелае ад старасці, з занітаванай дзіркаю ў дне, і лёгкімі нагамі выйшаў на вуліцу, белую ды ціхую. Наўпрасткі цераз агароды, у кірунку Доўгага выгана, бегла, брыкаючыся, нечае жарабя. Каля студні з уледзянелым гарбом нікога не было; нехта заядла сек дровы, пэўна, тонкае галлё, але за наінелымі дрэвамі стук чуўся глухі і недакладны. Юрка зачэрпаў вады і ўзяўся быў цягнуць вядрыска наверх, усё часцей дыхаючы ад знячэйнага яму якогасьці страху, такога знясільваючага, бы вось загарэліся недзе гумны або нечы свіран, і, перад тым як закрычаць, трэба рынуцца гасіць... Раптам схапіўся ён рукою за ліпкі ад марозу зруб, усё роўна што заглядаючы, ці акуратна апусцілася туды вядро, адступіўся, назграбна і хістка, пачаў падаць і ўсё шырэй расстаўляць ногі. Ён крыху павярнуўся быў, намагаючыся выпрастацца, але паваліўся як падкошаны. Яго кідала вобземлю, невідочная сіла прыдушвала, знявольвала рукі, хапала за горла, з якога вылятаў жахлівы хрып...

Прыйшлі людзі і вельмі здзівіліся, што Юрка, не п'яны і не пакалечаны, ляжыць у снезе. Яны паднялі яго пад пахі, але ён не мог ісці, нешта мармытаў, выплёўваючы з рота сініою пену. Калі завалаклі Юрку дахаты, там узнялося замяшанне, якое бывае тады, калі прыходзіць у радзіну смерць. Маці галасіла, ламала рукі. Бацька, некім выкліканы з млына, моўчкі і нікому не гледзячы ў вочы, пайшоў у Верхні Лес па знахара.

Пасля Юрка не раз раздумваў аб сваёй хваробе. Яму рабілася сцішна ад усведамлення сабе таго, што тады, аказвалася, ён як быццам усё чуў!


* * *

Лекары не казалі яму, якая гэта хвароба. Ён пакінуў распытваць у іх пра яе, пазычыў у бібліятацы медыцынскі даведнік, уважліва вышукаў у ім адпаведны раздзел. Прачытаў і зразумеў, што з'явілася ў яго эпілепсія Джэксана. Узнікае яна, праўдапабодна, ад гвалтоўнага пярэпалаху або нястрымнага гневу, магчыма, і ад роспачы. Ад роспачы?

Юрка вылечыўся. Яго малады арганізм дапамог найбольш. Не лякарствы.


XV

— Забярэм цябе, Юрачка наш, са школы, — гаварыла маці, не выплакаўшыся да канца.

Бацька не адзываўся.

— Мне трэба вучыцца, мама. Паеду ў Беласток...

— Які з цябе вучань, бедны ты мой. Ты ж хворы! Юрку гэта непрыемна ўразіла.

— Раз адзін нешта сталася, а вы ўжо: хворы, хворы!..

Неўзабаве пасля гэтае гутаркі ён зноўку меў прыпадак эпілепсіі. Потым прыступы яе адбываліся прыблізна пад канец кожнага месяца, пасля якіх ён заўсёды чуўся так, як бы выхапіў ад лёсу яшчэ трохі жыцця сабе, з неймавернаю натугай. Юрка пазнаваў набліжэнне іх, выбіраў зручнае месца, дома або на ўтравелым ускраі вуліцы, і там правальваўся ў тое пекла, боль, ад якога — словамі не выказаць яго! — цела ўяўлялася неверагоднай гранатаю, што выбухае, выбухае і не можа выбухнуць, разляцецца самавітымі аскепкамі! Невыпадкова, відаць, здаралася так, што тыя прыступы ў Юркі пачыналіся ў дні прыкрых заняткаў па тэхнічнаму рысунку; часамі адлягалі.

Гарбаты настаўнік, што крыўдаваў на ўвесь свет, невыносна кпіў з Юркі.

Аднойчы забрала Юрку карэтка «хуткай дапамогі».

У класе, наогул ужо неблагім, пайшла пагалоска: Юрка — ненармальны! ён — валянтоўшчык! Нічога з яго не будзе, хоць на выгляд хлопец непаганы.

У больніцы прабыў Юрка да вечара і вярнуўся на кватэру белы, як сцяна.

Маці ні аб чым не ведала.

Школьныя сябры размаўлялі з ім мала, але ветліва.

Больш трох месяцаў хадзіў ён на элсктрызацыю правае рукі. Прыпісвалі яму мікстуры ды ўзмацняльныя лекі.

...Скончыўшы школу, стаўшы тэхнікам, ён працаваў у будаўнічай фірме. Зарабляючы свае грошы, штораз большыя, адзін час Юрка думаў, каб ажаніцца з добрасардэчнаю, але непрыгожаю, дзяўчынаю, што займала незайздросную пасаду ў сектары рахункаводства. Называлі яе чамусьці Тэрэзаю, хоць яе сапраўднае імя было — Таня! Неяк запрасіў ён гэту Тацянку ў кіно, даволі няўдала, на нейкі крымінальны кінафільм (на экране забівалі інваліда і гвалцілі ягоную дачку, што прыехала з манастыра наведаць хворага свайго бацьку). Каб палагодзіць дрэннае ўражанне ад таго, ці што, — ён, праводзячы яе, узяўся наракаць на свой лёс і ўсё пяройдзенае. Яна прыгнечана маўчала, як бы згорбіўшыся, а ў Вялікдзень пайшла замуж за шафёра груза-вой машыны, развалочанага мужчыну не першае маладосці, лёгкага на язык.

Юрку ж стала патрэбным знаходзіць у кожнай жанчыне нешта вартае агіды. Ён звязаўся быў з жонкаю інжынера, якога выслалі ў доўгатэрміновую афрыканскую камандзіроўку, на будову экспартнага аб'екта недзе ў Нігерыі. Гэта жанчына, сярэдняга хараства і прыстойных паводзінаў, была яму ў цётчыным узросце. Яна, праўда, неяк сама прыхілілася да яго, ці бо па прычыне свае бяздзетнасці і няздзейсненага мацярынства, ці, звычайна, ад надакучлівае самоты і нейкіх сваіх затоеных камплексаў. Час ад часу Юрка начаваў у яе, спачатку амаль дзень у дзень, усё здзіўлены сваёй даступнасцю да яе, асобы культурнай і паважанай у асяроддзі. Усё тое, што адбывалася паміж імі і аб чым уголас га-вораць прастытуткі або хамы, яна ўспрымала з незразумелай яму натуральнасцю, такой бязгрэшнасцю і маральнай уладкаванасцю. Змарозіла яго недарэчным словам «сынок», якое прашаптала ў сваёй жаноцкай гарачасці, калі абое яны задыхаліся былі ад кахання. Здарылася гэта ў летняе світанне, калі за акном чуўся ўжо грукат бітонаў з малаком і з ляскатам адчынялі прадуктовы магазін у суседнім будынку, а ў блізкім адсюль заапарку рыкнуў леў... Юрка млява ўсміхнуўся.

На фабрычных музыках узяў і спаіў яе самым недапушчаль-ным чынам і завёў у бакавы пакой накшталт начальніцкага кабінета з канапаю, на якую пакаціў яе, не першую бабу, а потым... навёў мардатых салдатаў, трох, якім, як прыкмеціў раней, не выходзіла з кумпястаю дзеўкаю, вядомаю ў горадзе пад мянушкаю Недалюбка. Юнакі, калі паварочаліся на танцы, лезлі да Юркі са сваёй дружбаю і паўлітрам таннае гарэлкі, хацелі ў нечым дамаўляцца з ім, але ён выліў сваю чарку на падлогу і пайшоў адсюль прэч; на дварэ схапілі яго наваніты.


* * *

Ен не насіў у сабе крыўды да Тані, што здзіўляла і яго самога.

Юрка, дасягнуўшы сталасці, не памятаў усяго, аднак тады, яшчэ ў тыя жахотныя месяцы, калі самым мілым для яго былі суцешныя словы лекароў, меў ён і тую надзею, спадзяванне, што Таня дачуецца, Таню ўскалыхне Юркава бяда, Таня напіша, Таня — хто ведае — можа, і прыедзе!..

Як і належыць маладому ды здольнаму чалавеку, ён знайшоў свой уласны напрамак у пакручастых лабірынтах жыцця.


XVI

Юрку смяшыла ў дарослых шмат што. Ён наглядаў у іх асаблівы страх, гэткі роблены, без відочнае прычыны, ад уяўнае пагрозы, бы ад соннай з'явы. Яны, чуў, гаварылі, калі баяліся нечага, з тым глыбеючым сполахам, які ахоплівае дзіця, якое дарэшты не верыць у сапраўднасць матчынага гневу, у тое, што дастане ад яе аплявуху.

Сумненні ў тым, што ёсць між людзьмі беззапаветнае сяброўства, ужо былі ў Юркі. I, як ні сумна тое, гэта якраз і дапамагала яму ўнікаць небяспечных ягонаму характару расчараванняў. Рэчаіснасць ёсць непадатлівая пажаданням адзінкі. Яна ўсё-такі нагадвае сабою тую рэчку, у якой магчыма плысці супраць яе плыні ды нават усплёскваць на ёй свае хвалі, ныраць ажно да вірыстых глыбіняў, урэшце, убудоўваць перашкоды, гаці і гэтак далей, але ўсё роўна мы лішнія ёй. Смерць чалавека, калі часамі і мае якое-колечы значэнне, дык толькі ў сферы людскага.

Найбольш прываблівым бессвядом'ем у маладосці ёсць адсутнасць разумення выпадковасці свайго ўласнага існавання.

Куды дакладней ды практычней думалася яму пра наступнае:

— людзі, пераважна, праклінаюць сваю работу;

— кіраўніцкія работнікі, пераважна, любяць свае пасады;

— грошы, пераважна, пашыраюць зацікаўленні кожнага з нас, прасоўваючы іх, няхай на маленечкі крок, дапераду.

Каханне мужчыны да жанчыны ёсць нечым знішчальным, раздумваў Юрка, трохі падобным да стыхіі, да нейкага цыклону, якому напляваць на гарады і дарогі, будынкі і вежы, самалёты і караблі... Гэта як бы Бермудскае трохкуцце, з якога няма вяртання. Тая з'ява, у сутыкненні з якою мудрае ёсць нясцерпнае!

Юрку досыць было прыклікаць да свае памяці вобраз Тані, каб адразу ўстаць з-за стала або перастаць есці і маячліва хадзіць па пакоі або вышмыгнуць з кватэры на праходку за прыгарады ў квецені агародаў у Дайлідах, да Дайноўскіх сажалак, некуды аж пад Кур'яны, у бок ад парослага ляшчынаю багонніку, чорт ведае куды, адкуль ішлося назад з апошніх сілаў, са стомаю ў нагах, з колкай зябкасцю недзе ў грудзях.

Для яго тое першае каханне засталося назаўсёды, як колеры цвету кветак, як блакіт валошак-васількоў. З'явілася яно ў ім існасцю ўсяго таго, што ўепрымаў як найлепшае ў самім сабе. Называюць яго першым, — думаў Юрка ў час прыступаў меланхоліі, — даволі непрыстойна, значыць, статыстычна, злічваючы быццам, бо ў кожным трывае гэтае каханне, як за кожным ідзе яго дзяцінства, як у кожнага ёсць паўзабытая радасць велікодным падарункам бабусі ці святлом асаблівага дня, саступленнем у сцюдзёную крыніцу, скарынкаю хлеба ці бо пажарам, гэтым боскім феерверкам. Думаючы аб Тані, ён думаў аб руні ў палях і ўрачыстым небе, святочных тварах, і веснавых бураломах, і лесе раззелянелым. Усё бачыў разам з ёю, дзякуючы ёй. I нават гэтае імкненне да таго, каб адцурацца вёскі, выдаваць сябе бывалым гараджанінам, вельмі працяглае ў ім, успрымаў ён, урэшце, як нешта ганебнае, але з той засмужанай цеплынёю бабінага лета, тужліва, са шкадаваннем (і яно ўжо прамінула!).

— Юрка, гэй, Юрка! — мог бы пачуць на тратуары. — Ты не пазнаеш мяне?

— Я? Прабачце... гм, прабач, але сапраўды...

— Гэта ж я, Таня!

— Ах, Таня! Добры дзень, Таня.

— Добры дзень, Юрка.

— Ты гэта адкуль, Таня?

— Я, Юрка, здалёку...

Яны стаялі б адно насупроць другога. Юрка, мабыць, ліхаманкава перабіраў бы ў думках варыянты гутаркі, якую можна весці ў такіх выпадках... Ён імгненна спацеў бы! А яна, Таня, зразумела б, што дарэмна затрымала яго, неразважліва паказваючы яму свой выразна завялы твар паспакайнелай жанчыны, разбабелай ужо шмат чаго перадумаўшай, радай пабачыць яго, і то з выпадку, нагоды, у кароткі міг якогасьці падарожжа, хто ведае, ці не ў астатні выезд у родную вёску, кабтам нешта выпрадаць па нябожчыках бацьках, нават не акінуўшы вокам пакінутага гнязда, а гэта пакарыстацца нечым дзеля сямейнага бюджэту...

Юрка то жадаў такое сустрэчы, то не дапускаў яе. Іншы раз ён заўважаў у вулічяым натоўпе падабнюткую да Тані жанчыну, уздрыгваў ад таго ўсім целам, машынальна прымаў выраз занятага справамі, прыспешваў сваю хаду, рабіў выгляд заклапочанасці нечым надта ж важным, часамі азіраўся на такую або паварочваў — неўпрыкмет! — назад, сачыў за ёю, ішоў ды ішоў, цікавы таго, куды яна пойдзе, якія ў яе туфлікі на нагах, матэрыял адзення, фантазійнасць прычоскі, манера вітацца са знаёмымі, як яна бянтэжыцца, скажам, на пераходзе цераз вуліцу, калі нейкі хам у камфартовай легкавушцы знячэйку затрубіць, задаволена выскаліўшыся на сполах прыгажуні... «Абавязкова ўпаткаю я яе ізноў, буду тады з букетам ружаў у руках, папрашу ў яе прабачэння за нахабства і скажу, што ў мяне няма жыцця без яе! Здзівіцца? Спалохаецца? Засмяецца тым панадным смехам жанчынкі, за якою водзяць вачыма культурныя мужчыны? Каб толькі тое. Ідыёт я!»

У Юркі была ўжо жонка, былі і дзеці, якія рабіліся ўсё болей дарослыя, а яму зусім не думалася пра тое, што ён жанаты вось, сямейны, сталы. Гэта, пэўна, не так і рэдкае самаадчуванне ў мужчын. Яны, што і казаць, стаюцца такімі карсарамі, якія ўсяго толькі завітваюць у сваю прыстань, што з ціхім домам на ўзбярэж-жы, і не вельмі каб дзеля адпачынку, чаецей на час нейкае хваробы або сакрушальнае няўдачы, паразы звычайна перыядычнай задуменнасці: хто я і дзе я?

Жонка — гэта не занадта абавязковы дадатак мужчыны?

Але не Таня?!

Яе няма!

Мо яе і не было?

Аднак жа адкуль узяўся ў Юркі той стан душы, калі яна застаецца глухою да таго, што галоўнае для чалавека, а вязне ў дробязях?

Каханне да Тані заламяталася Юрку, як свежае слова ў доўгай ды дрымотнай гаварыльні, як дотык да нечага боскага! Яшчэ далёкі ад стомленасці жыццём, ён ужо не шкадаваў таго аднабокага свайто сардэчнага няшчасця, застаючыся нават задаволены ім — трохі так, як той, хто тапіўся, хліснуў вады з прадоння, але яго не адно каб выратавалі надышоўшыя на тое людзі, але ён сам апынуўся на мелізне, неяк шчасліва, аддыхаўся там, вылез на бераг, абсох ды суцішыўся, потым паазіраўся, ці хто не бачыў прыкрага здарэння гэтта з ім... Адзін раз толькі, на пятнаццатым ці бо шаснаццатым годзе свайго шлюбнага сужыцця з гэтаю, даволі абыякавай яму жанчынаю, ён напісаў быў ліст колішняму сябру наконт Тані. Папрасіў у яго адрас яе, але сябра, гэты вол, гэты менавіта Грышка, не адпісаў Юрку, скіс у занебакрайным горадзе, у якім — Таня, як хваліўся ён аднойчы ў Беластоку, ягоная суседка праз тры комплексы вышынных дамоў, — ягоная добрая знаёмая, ветлая жанчына і прыкладная маці, талковая жонка нейкага інжынера, казаў, дамаседа... Юрка болей не пісаў.

Ён забываў пра Таню. Працаваў усё больш. Падрасталі дзеці, і трэба было думаць пра іх.

1966 — 1968 г.г.


ЁН I IНШЫЯ

Юрка сёння меў вольны час і стаяў на Рынку Касцюшкі, каля музея. Ад музея найляпей відаць рух на вуліцах і Юрка любіў прыглядацца да зуліцы.

Ад Фарнага касцёла ідзе Юзік, не бачыў яго, мабыць, гадоў пяць. Ідзе проста, твар чырвоны, чырвоны твар старога кавалера, развалочанага па забавах. Ён не спяшае. Яму няма сэнсу спяшаць, ён не прыдбаў сабе сэнсу. Яму добра без сэнсу.

Падумаў, аб чым будзе гаварыць з Юзікам —-і не пайшоў насустрач яму.

На скрыжаванні вуліц Сянкевіча і Ліповай запішчалі тармазы, малы грузавік, крыты брызентам, малавеле не зарыўся ў блішчасты бок таксі. Таксіст высадзіў галаву, штосьці сказаў, спакойна і чамусьці ціха. Грузавік уехаў у вуліцу Весялоўскага, праехаў побач музея, угару за дэлікатэсавы магазін. Грузавіком ехала дзяўчына, намаляваная, моцна намаляваная, відаць гэта здалёку. Твар знішчаны, твар малады, але знішчаны. Паненка без будучыні, цяпер мае будучыню, яе будучыня малы грузавік і восем гадзін працы. Аб яе будучыні паклапацілася Ліга жанчын, чытаў аб гэтым у «Беластоцкай газеце».

На ўскраі тратуара, па другі бок вуліцы, жан-чына з модным дзіцячым возікам. Яна доўга стаіць на ўскраі тратуара, пярэднія колы возіка ўжо на асфальце вуліцы. Хоча перайсці цераз вуліцу, доўга стаіць і не можа рашыцца перайсці. Глядзіць раз у адзін бок, раз у другі бок — рух на вуліцы то меншае, то мацнее. У жанчыны цудна-белая шыя, высокая шыя. Прыгожая жанчына і твар яе таксама прыгожы. Яна абавязкова напарфумаваная і пазірае на мужчын абыякава. У яе муж, не можа быць, каб у яе не было мужа. Яна мае мужа. Набліжаецца дванаццатая гадзіна і час ісці дадому, брацца за гатаванне абеду. Ёй наўрад, ці хочацца есці, але муж галодны і вечна заняты, вечна паважны і цалуе яе так, каб не бачылі вочы. Ён кахае яе, як толькі можа кахаць свой тавар добры купец. Кахае зацята, а за-цятасці гэтай набраўся ён ад сяброў, у якіх брыдчэйшыя жонкі. Яна нарадзіла дзіця і больш радзіць не будзе, муж прыгожай жонкі не даз-воліць радзіць ёй другі раз. Яна нарадзіла дачку, яна магла нарадзіць толькі дачку, бо яна вельмі прыгожая. У дачкі ручкі, носік, вочкі, шчочкі такія самыя, як у прыгожай жонкі.

Яна ўрэшце перайшла цераз вуліцу, яе элегантны крок загубіўся паміж кустамі скверыка, у напрамку новага квартала. У яе, напэўна, служанка, жыве ў другім канцы горада і даходзіць да працы ў дамоўленую гадзіну. Яна не пабаялася прыняць маладую і прыгожую служанку.

На вуліцы Сянкевіча — Валя. Спяшае, фігура нясвежая. Валін нос высах. Ёй трыццаць год, не выйшла замуж. Пры яе характары яна іначай ішла б, калі б вышла замуж, калі б мела мужа і дзіця, а, мабыць, многа дзяцей.

Астатні раз бачыў яе на заканчэнне навучальнага года ў сёмым класе. Адразу пазнаў яе і яна пазнала.

— Чэсць! — сказала хлопцаўскаю манераю.

— Чэсць! — адказаў і адразу падаў ёй руку. Яе рука цераз меру запацелая. Валя, напэўна, не выйшла замуж.

— Як жывеш? — Юрка глядзеў на Валю. Наўкола людская беганіна.

— Як гарох пры дарозе, — сказала. Так адказваюць дзяўчыны, якіх ўжо немагчыма нічым здзівіць.

Непрыемна гаварыць з такою.

— Дзе працуеш? — гэта другое найбольш зручнае пытанне. Далей невядома, аб чым гаварыць і пра што пытаць?

Яна сказала, дзе працуе.

— Дзе працуеш? — цяпер пытала яна.

Сказаў, дзе працуе.

— Прыгожы дзень, — сказаў.

— Люблю Белаеток, — сказала яна.

Яна любіць Беласток.

— Дзе жывеш? — запытаў яе.

Пачырванеў. Паціху лаяў сябе, не ўмееш гаварыць і ўвогуле нашто завёў усю гэту размову.

— Далёка, — адказала яна. — Шукаю кватэры бліжэй цэнтра.

— Цяжка з кватэрамі ў цэнтры.

— Бацькі збіраюцца перавозіць хату з вёскі ў Беласток.

Безнадзейная справа. Яна разумела, што такія планы бацькоў канчаюцца на планах. Нікуды яны не паедуць ад гаспадаркі.

— Мае таксама збіраліся, — падтакнуў ёй. —-Нават вышукаў пляц на Дзесяцінах, за чыгункаю.

Загаварылі аб другім.

— Кіроўнік даваў мне аванс, але я не захацела.

— Чаму не захацела?

— Прызвычаілася да сваёй работы, працую восем год.

— Ну, і што з таго?

— Не захацела, там больш работы, а аванс мала большы ад цяперашняй платы.

Так кажы адразу, дзеўка, падумаў аб ёй. Яна стаяла неспакойная, яе ногі ў танных туфлях вытанцоўвалі нейкі збаранелы рытм. Ногі любяць танцаваць, а вочы разглядацца невядома куды і чаго. Яна пайшла.

Сказала:

— Ну, то чэсць.

— Чэсць.

— Трымайся, — сказала.

Ёй трыццаць год, а гаворыць, як бы ішла на выпускны экзамен — на матуру. Так ёй хочацца. Што ёй больш засталося, нічога ёй больш не засталося.

У гандлёвы дом зайшоў Федзька, яго фізіяномія, як у матацыкліста, які не можа дастаць патрэбнай запасовай часткі. На вуліцы Весялоўскага Ніна ў цёмных акулярах. Ніне хтосьці адабраў прыгажосць. Што яна робіць у Беластоку? Чаму не ў Катавіцах, дзе, здаецца, вучылася ў інжынерскай школе. Не выглядае на праезджую, у руцэ сетка, у сетцы нешта ў паперы, нешта круглае. Капуста, купіла галоўку капусты на абед, мо на некалькі абедаў.

На рондзе, насупраць «Асторыі», затарахцеў міліцыйны матацыкл з прычэпаю, на прычэпе белыя літары «МО», за літарамі сядзіць Вадзім. Капрал Вадзім, капрал міліцыі. У вялікіх акулярах. З Вадзімам сядзеў на адной лаўцы. Ён заўсёды моцна ўдараў мячом падчас гульні «ў два агні», і ўсім вельмі спадабалася гэтакая назва гульні, якую прынёс аднекуль Вадзім.

Зноў прамаячыў уздоўж вуліцы Юзік. У яго сёння шмат часу, ён відаць, хварэе і пасылаюць яго ад спецыяліста да спецыяліста. Вось зноў вельмі прыгожая і вельмі элегантная жанчына. Дзіўна, але вельмі прыгожыя і вельмі элегантныя — вельмі падобныя. Нават з твару. Мо такая раса? Глупствы пляту. Чым магла б быць брыдчэйшая, скажам, Ніна або Валя? Інакш пакіравала імі жыццё.

Прышла думка аб старасці. За пятнаццаць, а мо дзесяць год ужо старасць. Старасць. У скверыку стары чалавек, грэецца на сонцы і не разглядаецца. Ад яго пацягнула непатрэбшчынаю. А дзень ясны, сонечны.

Паглядзеў на гэтага старога і больш не пайшоў шпацыраваць на сярэдзіну Рынку Касцюшкі, дзе музей і шмат пустога месца.

Баюра, агалелае рэдкалессе і першая зеляніна. Пад абцасам маладая крапіва, так маладая, што можна дакрануцца да яе. Угары крычаць журавы, іх не відаць, яны ў клоччы нізкіх хмараў, што налятаюць ад сумнага горада.

Удзень клочча пачало прападаць у бляску. Прамень развесяліў кветачку, белую кветачку.

Недалёка затрымаўся стары чалавек, калупае кіём зямлю. Юрка баіцца старога чалавека, баіцца, што стары азвецца да яго, хоча загаварыць з ім. Пашоў бы ад старога, найляпей пайсці ад яго. Па свеце ідзе вясна, а стары, зусім стары, прыглядаецца да вясны, да маладзеючай зямлі — магчыма, толькі чакае, каб Юрка варухнуўся, засмяецца да яго смехам без радасці, загаворыць голасам, у якім нічога няма, скажа многа і суха, да таго суха, што аж пуста. I чаго з ім будзе стаяць, і аб чым з ім будзе гаварыць і, чаму, менавіта, ён, Юрка, павінен з ім стаяць ды гаварыць на віду вясны, у бляску радасці?

Юрка стаіць, не варушыцца, не дыхае, глядзіць на кветачку. Нахіляецца да яе і зрывае, Асцярожна хавае ў далоні белую кветачку, на твары ў яго ўжо лёгка, хутка адыходзіць прэч.

Зараз за паркам, ля ронда вуліцы Складоўскай, паклікаў яго знаёмы голас.

— Харошы дзень, — сказаў знаёмы.

Знаёмы ішоў прывітацца, Юрка расчыніў далоню, белая кветачка выпала на вецер, унала на асфальт вуліцы, наехала на яе кола таксі, у таксі сядзела дама. Па белай кветачцы засталася мокра-зеленаватая пляма на чорным асфальце, ехалі і ехалі машыны.

— Харошы дзень, — гаварыў знаёмы.

— Харошы дзень, — сказаў Юрка.

Мокра-зеленаватая пляма на асфальце хутка высыхала.

Знаёмы спытаў:

— У клубе ладзяць баль. Пойдзем?

— Не ведаю.

— Ты не ведаеш! Та хто мае ведаць! Ён вясёлы.

— Так цёпла і раптам баль, — Юрку не хацелася думаць пра баль. Дурацкая мода на дурацкія балі!

— Яшчэ не вясна. Ночы халодныя.

— Проста не ведаю, ці пайду?

— Мне вельмі хочацца патанцаваць!

— Ты, як паненка.

— Праўда, я забыў, што ты не танцуеш.

— Памыляешся. Я танцую, але мала.

— Шануеш здароўе.

— Хай будзе па-твойму.

— Мне вельмі захацелася пашумець, — сказаў знаёмы.

— Гэта пахвальна ў тваім узросце, — сказаў Юрка.

— Не прытварайся старым.

— Усе мы старыя.

— Не будзеш гаварыць аб старасці, калі сапраўды пастарэеш.

— Прыемны дзень, — сказаў Юрка. Ён паглядзеў у неба.

— Вельмі прыемны, — ухапіўся за тэму знаёмы. Яму надакучылі з'едлівыя размовы. — Кажуць, будзе цёплае лета. Я вазьму водпуск у ліпені і паеду ў Устку.

— Там утапіўся мой прыяцель, — сказаў Юрка.

— Як гэта сталася?

— З дурасці сталася, — сказаў Юрка.

Юрку стала цяжка не толькі ад таго. У гэты ясны дзень другі раз так цяжка яму.

— У жыцці ўсяляк бывае...

— Я з ім вучыўся.

— Бывае, — сказаў знаёмы. Ён усё яшчэ вясёлы.

— Ну, так, — непрыемна здзівіўся Юрка ад слоў знаёмага які сказаў: — Nie było nas, był las — nie będzie nas, będzie las/.

Пачалася іх размова.

— Чытаў ты «Стары і мора» Хэмінгуэя? — знаёмы першым рушыў уніз вуліцы.

— Не.

— Такія рэчы трэба чытаць!

Паспрачаліся.

— Цяпер у мяне шмат працы...

— Праца, праца...

— Праца стварыла чалавека, — Юрка спрабаваў усміхнуцца. Лішне пасварыліся за кніжкі.

Гэта Юрка пасварыўся.

— Праца не вучыць разумець, — прыцяў знаёмы. — Чытай, брат, чытай. Добрыя рэчы чытай, за адну хвіліну зразумееш больш, чым за цэлыя гады працы.

— Чытанне таксама праца.

— Так, — у знаёмага настаўніцкі голас. — Але мы гаворым аб працы ў вульгарным сэнсе, аб працы для грошай.

— Ну, — згадзіўся Юрка, абы згадзіцца.

— Агідна праводзіць жыццё для грошай, — скрывіўся настаўнік.

— Займіся грамадскай дзейнасцю.

— Каб другія зарабілі на ёй грошы?

— Якія грошы...

— Я сарганізаваў выстаўку, памятаеш? А іншыя адно чакалі таго: раскрытыкавалі, паказалі свой розум перад начальнікамі і ў надзеі павышэння.

— Значыць, няма сэнсу дзейнічаць?

На тратуары гулялі дзеці, намалявалі вялізны, самалёт з бомбамі.

— Няма, — сказаў настаўнік. — Будзь пэўны.

— Мудрасць самому сабе таксама не мае сэнсу.

— Няма сэнсу гаварыць аб сэнсе.

— Дык як?... Размова ў тупіку.

П'яны тлумачыўся перад міліцыянерам, што ён цвярозы. Міліцыянт моўчкі паглядзеў і, не спяшаючы дастаў палку, п'яны заціх і паслухмяна пайшоў.

— Давай будзем гаварыць аб тым, як пражыць дзень з чыстым сумленнем?

— Ну... — Юрка ўпэўнена амаль перабіў яму, не хочучы спыніць шарэнгі дасканалых слоў, якія з'явіліся нецярпліваю чаргою. Прыпыніў іх, пачуўся так, быццам спатыкнуўся, зачапіўся аб неспадзяванае.

Пытанне, як калок, што выстае з лёду каля берага рэчкі, па якой катаешся на каньках. Гнецца пад табою лёд, дзе глыбокая плынь. Хвіля страху, прыемнага страху, уцякаеш да берага, спатыкаешся канькамі аб калок, разбіваеш нос. Не баліць, не баліць! Зноў едзеш на сярэдзіну рэчкі.

— Не аб тым гаворыш.

— Гавары аб працы.

— Праца і праца, — настаўнік ізноў разышоўся.

— Гэта найлепш могуць растлумачыць табе немцы, працавіты народ.

На Рынку Касцюшкі развіталіся. Настаўнік пайшоў шэрым крокам, ён рухавы і ніякі. Юрка паглядзеў на яго і засмяяўся. — «Паглядзі»... — прамармытаў сам сабе пад носам.

Настаўнік перайшоў на другі бок вуліцы, губляўся ў людскім натоўпе.

У парку адны і тыя знаёмыя, у тых самых мясцінах. I тыя самыя размовы.

З часам знайшоў уваходы цераз густы алешнік каля меліярацыйнага рова: ціха г прыгожа, буйнае зелле і кветкі.

Вясною, у лесе за ровам, дзе нікога няма, хадзіў з сынам, каб палазіцЬ па старых клёнах і ліпах. Вучыў яго як узлазіцца на дрэва. Сыну страшэнна спадабалася гэта.

Юрка пашоў. Ён не пашоў дадому, яму трэба было на вакзал. Спадзяваўся прыезду жонкі, але жонка не прыехала.

За саборам святога Мікалая сеў у аўтобус і заехаў на вакзал. Зайшоў у прывакзальны рэстаран, дзе прадаюць добрае нямецкае піва ў бутэльках. Папіў піва і вярнуўся ў цэнтр горада.

У цэнтр ехаў аўтобусам, абазначаным шостым нумарам. У месцы, дзе пачынаецца Алея Першамая, аўтобус раптоўна хібнуўся ўбок: з Алеі Першамая выехала проста на аўтобус малая легкавая машына, кіраваў ёю малады хлопец, побач яго таксама хлопец сядзеў, раскірачыўшы ногі. На заднім сядзенні відаць было дзяўчат. Шафёр аўтобуса прыадчыніў дзверцы і аблаяў усіх у легкавой машыне, але там не пераймаліся, праехалі міма аўтобуса. Дзяўчаты смяяліся.

Юрка зышоў з аўтобуса на Рынку Касцюшкі, на паўстанку каля рэстаўраванай старой ратушы. Прапусціў наперад дзяўчыну з вялізным чамаданам, яна хісталася, чамадан вельмі цяжкі. Юрка не бачыў, дзе і як яна сядала ў аўтобус з гэтакім чамаданам.

— Памагу пані, — сказаў да дзяўчыны.

«К чорту, знаёмыя ўбачаць», — падумаў. Чамадан быў сапраўды цяжкі.

Дзяўчына нічога не сказала, нясмела ўсміхнулася і пайшла побач.

— Цяжкі чамадан, — сказаў ён. — Не на вашы рукі чамадан.

— Мне недалёка, — сказала яна.

Чуўся нялоўка з чужою на Рынку Касцюшкі. Увайшлі ў спакойную вуліцу да парку, даходзілі да стаянкі таксі.

— Пані куды? — запытаў яе.

— Мне недалёка.

Ёй чамусьці стала смешна.

— Мне недалёка, — сказала. — Мне трэба да інтэрната Медыцынскай акадэміі.

Інтэрнат акадэміі амаль на ўскраіне парку, таксі непатрэбнае, смешна наймаць таксі. Але ў таксі можна было б не гаварыць, а ідучы пехатою не выпадае маўчаць.

I ён азваўся:

— Вучыцеся ў акадэміі? — не ўжыў слова «пані», і таму пытанне прагучэла ненатуральна.

— Так, на другім курсе.

— Цяжка вучыцца?

— Залежыць у якога прафесара, — сказала яна даволі свабодна.

— Калі я вучыўся... — і ён расказаў забаўную гісторыю з часоў сваёй вучобы.

Дзяўчына смяялася.

— Пану не цяжка? Мо разам будзем нясці? Яна прапанавала. Юрку здалося, што яна запрапанавала нешта больш, чым сваю руку пры чамадане.

— Не. Што вы! — хутка адказаў. Захацелася, каб яна не згадзілася, запярэчыла.

Але яна загаварыла аб ветлівасці, нейкі хам у цягніку наступіў ёй на нагу, абдзёр абцасам бок зграбнага туфля. Паказала на левы туфель.

— Змарнаваў туфель.

— Шкада туфля.

— Падабаюцца мне гэтыя туфлі.

Паставіў чамадан на асфальце алеі. Каля кіёска з напоямі натоўп дарослых і дзяцей, дарослыя п'юць з бутэлек, дзеці ліжуць lody і пішчаць.

— Цяжка пану.

— Не, — яму захацелася піць.

— Я панясу.

— Што вы! Я не з слабых.

Яна паглядзела яму ў рукі.

— Вып'ем, — сказаў ён.

— Я не люблю піва.

— Ёсць аранжада.

— Аранжаду можна.

Ёй таксама хацелася піць.

— Няма аранжады, — сказалі ў кіёску. — Ёсць ліманад, ёсць садовая вада.

— Бутэльку ліманаду і бутэльку піва, — сказаў.

Падаў дзесяцізлотавую манету.

— Капернік! — сказала з захапленнем дзяўчына.

На манеце адціснуты партрэт Каперніка.

— Капернік, — ён паглядзеў на манету, зразумеў, што гэтакіх манет пакуль мала і некаторыя захоўваюць іх сабе.

— Пані збірае манеты? — зноў нязграбнае пы-танне.

— О, так, — сказала яна. — А пан? Ёк узяў манету назад і падаў яе ёй.

— Проша.

— Але ж гэта грошы, — яна гаварыла няшчыра.

— Невялікія.

Сунуў манету ў яе далонь.

— Проша.

— Але ж...

— Проша, проша.

— Дзякую.

— Няма за што.

— Я маю дзве пяцёркі, — і пачала шукаць іх у торбачцы.

Падаў ёй бутэльку ліманаду.

— Вазьму не менш, як сто злотых.

Гэта быў жарт.

I яны засмяяліся.

Выпілі і пайшлі. Ішла блізка яго. Ужо відаць інтэрнат акадэміі і трэба запытаць дзяўчыны, як называецца яна.

— Прыгожы інтэрнат, — сказаў.

— Цесна ў ім, — сказала яна. — Многа студэнтаў не можа знайсці кватэры ў горадзе, жыве ў інтэрнаце нелегальна. Начуюць то ў адным, то ў другім пакоі. Цесны інтэрнат.

— Пабудуюць большы.

— О, ля! Калі гэта будзе.

Дайнілі да сходаў, дзверы расчыненыя, відаць у вестыбюлі студэнтаў, глядзяць на яго і на яе, гавораць паміж сабою.

Пастаялі. Зразумела, што ён не адважваецца і закончыла размову.

— Вельмі дзякую пану за дапамогу.

— Можа аднесці чамадан у пакой?

— Дам сама рады. Вельмі дзякую за дапамогу.

— Я магу аднесці. Пані будзе цяжка нясці па сходах.

— Не. Я і так замнога выкарыстала пана, — яна рашылася сказаць больш.

Усміхнулася яму ў вочы. Адкрыла рот і не сказала нічога. Потым сказала:

— Да пабачэння.

— Да пабачэння, — Юрку мацней захацелася адысці адсюль.

У вестыбюлі студэнты.

— Да пабачэння, — сказала яна яшчэ раз.

Ён хутка пайшоў назад. I колькі потым не прыглядаўся да студэнтак, не ўбачыў яе. Ён не помніў яе вачэй і носа.

Таня ад пяці год замужам у Вроцлаве.

Юрка вельмі кахаў Таню. Ездзіў да бацькоў у веску, дзе была жонка з дзяцьмі, дзень праводзіў на гутарцы — увечары выходзіў. Ішоў гародамі пад хату Тані і прастойваў там дапазна. Сабака. пазнаваў яго і не брахаў. Хадзіў пад хату Тані цёмнымі вечарамі, калі мог плакаць, не саромеючыся нават самога сябе.

ІОрка рэдка ездзіў у вёску. Вярнуўшыся, не ішоў дадому, заходзіў у «Асторыю» або «Крышталь», танцаваў. Потым быў спакойны.

Вецер дзярэ ў вочы, уначы задуваў мокрым снегам. Асабліва непрыемна праходзіць каля будынка суда, дзе рабочыя перабудоўваюць вялікія ўсходы, валяюцца кавалкі бетону і цэглы, і крушні пяску. Вецер кідае пяском, з высокіх усходаў ляціць пясок уніз, на тратуар. Проста ў вочы.

Юрка ідзе абы ісці, гэта добра асвяжае галаву. Ён некалькі дзён рыхтуецца да залікавых экзаменаў у вячэрняй інжынерскай школе, у якой настойліва вучыцца. Па вуліцы праязджаюць аўтобусы, яны доўгія і на міг засланяюць ад прыдзірлівага ветру. Вецер выскаквае з-за аўтобуса і кідаецца; бы шалёны. На ўсходах суда працуюць рабочыя, павярнуўшыся плячыма да ветру.

На рагу вуліц Складоўскай і Весялоўскага глядзіць на Юрку вясковая жанчына, адразу відаць, што вясковая яна. Ён паглядзеў на яе і яна сказала:

— Дзень добры.

— Добры дзень.

Была гэта кабеціна з мястэчка, яна пазнала яго, і ён пазнаў яе.

— Кудою тут у суд?

Яна хацела запытаць яго па імені, але чамусьці не запытала.

— Суд тут, — ён паказаў на ўсходы, якія абселі рабочыя-каменшчыкі.

Вецер ламатаў поламі плашча і дзёр за вочы. У жанчыны вочы схаваны ў моршчынах. Ён наклаў цёмныя акуляры.

— Ну, і сыпле пяском, — сказаў, каб не падумала, што ён мондрыцца.

«Памарнаваў вочы над кніжкамі», — падумала жанчына. — «Не трэба так забівацца навукаю».

Не адыходзіла, пра суд спытала так сабе. Ведала, дзе суд.

— Як жывецца? — спытаў ён, каб пачаць размову. Яму захацелася пагаварыць, усёроўна аб чым пагаварыць.

Ведаў, што трэба пачаць размову. Жанчына будзе стаяць і маўчаць. Ёй штосьці патрэбна, але яна будзе стаяць і маўчаць.

— От, дзякаваць Богу, — адказала яна. Спачатку трэба гаварыць мала.

— Як там жывуць мая мама і тата?

— Бачыла тваю маці ўчора, добра выглядае.

— А тата?

— Твой тата малоў жыта. Таксама добра выглядае.

— Здаровыя?

— Здаровыя.

Вясковыя размовы такія самыя.

— Паедзеш на вяселле?

Жанчына паглядзела.

— Вяселле? — здзівіўся ён.

— Стрыечны брат жэніцца.

— Жэніцца! — яму было ўсёроўна, хто жэніцца.

— Бярэ лясунку. Чыстая дзеўка. Жанчына яшчэ штосьці гаварыла, вецер здуваў яе словы на асфальт вуліцы і далей, уніз, да Рынку Касцюшкі. Юрка думаў, хто гэта яго стрыечны брат? Потым перастаў думаць і слухаў паабрываных слоў.

— Будзе вяселле, — сказаў ён, калі яна змоўкла.

— О, ля! Яшчэ якое!

— Добра.

— Пэўна, што добра...

— Калі жэніцца?

— Хутка. Ужо на запаведзь падалі.

— Добра...

— Мілая такая.

— Хто?

— Нявестка. Мілая такая, спакойная...

— Харошая?

— Харошая. Сёння бачыла іх у аўтобусе, ехалі ў Беласток па справункі.

— Ага.

— Не заходзілі?

— Яны?

— Не запрашалі яшчэ?

— Зойдуць, — Юрка хацеў сказаць што другое, але трэба сказаць менавіта так.

Магчыма, прыходзілі на кватэру тады, калі ён спаў? Як бы і памятае, што хтосьці стукаў, снілася вайна ў Карпатах і біла артылерыя. Потым плакала жонка... Добра, што не прачнуўся, не хо-чацца валачыцца па вяселлях, а адмовіцца не было б як. Зрэшты, можа і не прыходзіў брат. Яго амаль не ведае. Мала помніць яго. Ніколі не гаварыў з ім. Бачыў яго. Столькі ўсяго сваяцтва.

Жанчына ўсё гаварыла.

Чаго ты, кабеціна, тут у Беластоку і то ўвечары? Колькі ты стаптала парогаў за гэты дзень і ў якой справе? Чаго?

Прагаварылі хіба з паўгадзіны.

Жанчыне патрэбна было вырабіць метрыку праз суд і яна не ведала, як пісаць у суд і дзе пішуць?

I Юрка памог ёй. Жанчына спрабавала даць яму дзесяць злотых.

Ад'ехала апошнім аўтобусам, што перад восьмай. У дарозе спала і ёй сніўся хлеб. Ёй моцна хацелася есці.

Вуліца ветрылася, вецер дзьмуў прама, уздоўж тратуара. Хтосьці сказаў «дзень добры», Юрка паглядзеў за ім, гэта быў галоўны бухгалтар, адзіны начальнік, які першы вітаецца з падначаленымі і як бы спецыяльна сочыць ён за тым, каб хто не сказаў яму «дзень добры» хутчэй за яго. Гэта рабіла мілы настрой і многія па сённяшні дзень думаюць, чаму галоўны бухгалтар вітаецца з усімі без разбору, са сторажам і дырэктарам.

Аднойчы Юрка выклікаў службовую легкавую машыну і цэлы дзень правёў на візітацыі будоваў, дзе абсталяваны цяжкія будаўнічыя механізмы. Да канца працы заставалася дваццаць мінут. Юрка рашыў не заязджаць ужо ў бюро, вярнуцца проста дамоў.

Едуць Юравецкай вуліцай, праязджаюць каля аўтобуснага вакзала. Шафёр спыніўся і кажа:

— Адну хвілінку, пане кіроўнік, я толькі на пару слоў са знаёмым шафёрам.

Юрка не кіраўнік, ён намеснік кіраўніка, але шафёр мае справу.

— Проша, — адказвае Юрка.

Шафёр вылез з машыны, перабег на другі бок вуліцы, знік у дзвярах будынка вакзала. Юрка паглядзеў яму ўслед і напаткаў знаёмыя вочы, Вочы глядзяць не на Юрку, яны кіруюцца на машыну і ўбок ад яе, так глядзяць вочы людзей, якія намераны перайсці цераз вуліцу.

Юрка пазнаў: гэта Грыша, муж Тані.

Падышоў да яго і штурхнуў яго ў плячо.

— Ты чаго? — загаварыў Юрка так, як бы яны бачыліся ўчора і меліся кончыць някончанае.

Гавораць, перабіваючы адзін другога.

— Бачу, начальнік з цябе, машынаю разбіваешся, — азваўся Грыша пасля некаторага маўчання.

Глядзіць Юрку ў твар.

— Э, што ты, — Юрка махнуў рукою.

У руках Грышы папяровая торбачка. Чамадан лашчыцца да ног.

— У Беластоку апельсіны прадаюць, а ў нас няма, — кажа Грыша і паказвае торбачку.

— У Вроцлаве няма апельсінаў?

— Мо і ёсць, але пакуль вернемся з працы, ужо няма іх у крамах.

I дадае:

— Таня ўсяго раз купіла за гэты час.

Абое працуюць.

— Ого, дваццаць мінут да ад'езду аўтобуса, — сказаў Грыша. — Што яна робіць? — занепакоіўся. — Пабегла! Чаго ж яе панясло туды! — зазлаваў.

Юрка здагадауся, што тут Таня і яна зараз прыдзе.

Ён запытаў:

— Не сказала?

— Гаварыла, што ідзе на Рынак Касцюшкі, у Delikatesy накупіць цукерак для хросніцы, маем водпуск, едзем у вёску...

Сказаўшы гэта, Грыша паглядзеў на легкавую машыну Юркі і дакончыў:

—...халера, спознімся на аўтобус!

Падышоў шафёр і ні то запытаў, ні то сказаў:

— Едзем, пане кіроўнік.

— Так, так, — хутка адказаў Юрка і падаў руку Грышу:

— Ну, cześc, шчаслівай дарогі.

Развіталіся.

Юрка нырнуў у машыну, убачыў, як да Грышы падбягае Таня з пакуначкам у руцэ, яны загаварылі, ён паказвае рукою ўбок машыны. Машына кранулася і ехала, ад'язджала.

Юрка чуўся так, як бы вышаў з папяросаю ў зубах са складу бензіну.

Юрка бліскуча вытрымаў экзамены ў вячэрняй інжынерскай школе і неўзабаве назначылі яго кіраўніком. З аддзела кадраў прыслалі яму сакратарку, яна называлася Таня.

Юрка ўздрыгануў, пачуўшы яе імя, паглядзеў на зграбную незнаёмую Таню і запрасіў яе да сябе, у кабінет — растлумачыў ёй абавязкі.

Размова не цягнулася доўга, ён памаўчаў.

— Маю да пані просьбу, — загаварыў не сваім голасам.

— Слухаю, — яна насцярожылася.

I сказаў:

Дазвольце мне называць вас: «пані Тося».

Дзяўчына згадзілася.

Просьба была дурненькая і Юрка гаварыў да яе толькі — «пані».

Была калісьці такая размова. Гаварылі:

— Актывісты крычаць, што не даюць ім дзейнічаць! Але ж, калі ласка, дзейнічайце, колькі ўлезе!!

Юрка маўчаў, гаварылі далей.

— Ведаеце што? — не вытрываў Юрка. — Гэтае заахвочванне падобна да заахвочвання неграў на плантацыі. З той розніцай, што ёсць магчымасць ухіліцца ад такога заахвочвання.

Адзін паглядзеў на Юрку, бы на вар'ята, проста нічога не зразумеў з таго, што пачуў. Меў твар задаволенага нявольніка.

— Тое, што хтосьці камусьці не дае працаваць, выдумка гультаёў, — сказаў нявольнік.

— Працаваць, і працаваць? — сказаў Юрка. Ён думаў, як гэта выказаць?

Нявольніку ўсё ясна. Юрка сказаў:

— Працаваць і не мець вынікаў, гэта сумна. Капай яму, выкапай яму, паглядзі на яму, завалі яму, выраўняй зямлю, дзе была яма. I зноў капай яму...

Няясна сказана.

Але хтосьці дзесьці чуў пра такія практыкі з капаннем ямаў...

Юрка яшчэ раз сказаў:

— Праца павінна мець мэту. Калі я капаю яму, значыць яна мне патрэбна.

Прычым тут яма, думаў нявольнік. На яго наплывала санлівасць. А хтосьці каля яго сядзеў і думаў: дурненькія вы ўсе, я працаваў, добрасумленна дзейнічаў — прыходзіць сябра дзяцінства, што працуе ў высокапастаўленай установе і кажа: ты, пра цябе пыталі, што ты начоўп, цябе называлі ворагам, я бараніў цябе, кажу, які ён вораг, ён жа з маёй вёскі. Толькі, слухай, ціха, ша-а, нікому аб гэтым ні слова. Ведай, але сабе.

Балбаталі:

—Ніхто не капае ямы таму, што падабаецца капаць. Нават у спорце ёсць свая мэта...

Пачуўшы аб спорце нявольнік ажывіўся. Сказаў:

— Мы замнога думаем аб мэтах, а замала аб працы, дзейнасці.

Быў гэта ўсё-такі голас нявольніка. I голас Юркі:

— Праца для працы, не праца.

— Але і мэта без працы, не мэта, — нявольнік меў рацыю. Аж дзіва, што ён меў рацыю.

Юрка павіс.

— Чалавек не будзе намагацца не бачачы мэты (не помніць ужо хто сказаў?).

— Хто не хоча, то і з мэтаю не будзе працаваць, — нявольнік зноў меў рацыю.

Рацыю, ад якой было душна.

— Ну, так, — Юрка хацеў сказаць больш.

Нявольнік як бы пацяшаў яго, кажучы амаль уперабіўкі:

— Трэба працаваць, мэта сама прыдзе.

— Добра.

— Але.

— Так.

— Гм.

Доўга гаварылі.

Юрка быў далёка ад усіх і, калі знікалі яны на небакраі, Юрка сказаў:

— Час спаць, ужо адзінаццатая.

Нявольнік збіраўся да выхаду паволі і абыякава, як пасля гарачага дня на плантацыі недзе калісьці на Кубе ці ў Віргініі, хтосьці быў задаволены ім. Юрка не мог зразумець, адкуль бяруцца такія размовы? Гэта ад таго, што ёсць час, прыпомніў чыесьці словы.

На вуліцы крычаў п'яны голас і клікаў герояў, і страшыў героямі, і страшыў герояў, і доўга шумеў гэты п'яны голас.

Юрка заснуў на досвітку. Ён кідаўся на тапчане, яму снілася. Перад тым, як заснуць, ён думаў аб знаёмых і аб п'яным голасе на вуліцы...

Свядомасць мінулага часу пачынае мучыць ад дваццаць пятага года жыцця. Дагэтуль гарыць свядомасць будучага часу, а цяперашні час чалавек пражывае рэдка і трывае гэта мінуты, часамі некалькі гадзін, мо нат' дзень-два...

Якогасьці года, у чэрвені, накіравалі Юрку на wczasy ў Гіжыцку, ва ўзнагароду за добрую працу.

— Ну, а жонцы? — спытаў Юрка.

— Што жонцы? — не зразумелі Юркі.

— Каб разам паехаць, — выясніў.

— Што ты!? — здзівіліся. — Нашто табе там жонка? — паціснулі плячыма. — Самому ляпейі — засмяяліся.

Яна спакавала Юрку чамаданчык і правяла яго на вакзал Białystok Centralny. На пероне жонка ўсхліпнула. Юрка хацеў штосьці сказаць, але не сказаў. Пашоў у вагон.

У яго вачах прыкрасць і нічога больш.

У Гіжыцку ішоў густы дождж з ветрам. Негацінскае возера мела халодны колер і пахла рыбамі. Атрымаў кватарунак у пакоі з двума ложкамі, выбраў сабе ложак пад сцяною, другі застаўся камусьці, хто яшчэ не прыехаў. Ужо вечарэла і не пашоў у сталоўку, адчуваў сябе стомленым і лёг спаць. Прачнуўся ад шэптаў за дзвярыма, хтосьці асцярожна ўвайшоў у пакой, штосьці рабіў і ўлёгся на другім ложку, што пад акном. Юрка заснуў.

Быў гэта слёсар з Вроцлава, пазнаёміўся з ім назаўтра.

Гулялі ў карты.

На трэці дзень вечарынка ў сталоўцы, Юрка не танцуе. Кіраўнік падпіты, стаіць пасярэдзіне і камандуе танцамі, і паглядае на Юрку, і выкрыквае:

— Усе танцуюць: Усе танцуюць!!

Юрка сядзіць за столікам і п'е піва. Зайгралі блакітнае танга, падышла да яго дзяўчына, ён затанцаваў з ёю. Пратанцаваў з ёю да кэнца вечарыны, праводзіў яе і гаварылі яны аб чымсьці страшэнна няважным.

Калі вярнуўся да сябе, на кватэру, слёсар яшчэ не спаў. Ён сказаў:

— Ой, прыгожая!

I цмокнуў.

Але Юрка не загаварыў аб дзяўчыне. Яна была вельмі падобнай да Тані. Ён ведаў, што Таня выйшла замуж за Грышу, пажаніліся ў восень.

Пагода ўсталёўвалася, і Юрка дамовіўся з дзяўчынаю, што паплывуць лодкаю на возера Мамры. Напраўду было наадварот: гэта яна дамовілася з ім.

Белае неба над азёрамі: і гарачы вецер, і плыткі пляж, і далечыня. Падплылі да вострава, доўга ляжалі ў пяску. Дзяўчына ўстала і пабегла па вадзе, Юрка штосьці крычыць ёй услед, яна вяр-нулася і пырскае на яго вадою, ён адбіваецца гэтаксама. Дзяўчына пабегла ў кусты, ён паганіў яе, яна ўпала, ён пастаяў над ёю, прысеў і зняў смяцінку з яе пяты, яна дыхае яму ў плячо, глядзіць на яго вільготнымі вачыма. Устала, крыкнула «Дагані мяне!» і пабегла ў глыб вострава. I зноў упала.

— Добра нам тут, — сказала дзяўчына.

— Добра, — сказаў Юрка.

— Сядзь, — папрасіла яна.

Юрка глядзіць у неба, дзяўчына на Юрку.

Раптам усхапілася і са смехам адбегла за другі куст. Юрка здагадліва адвярнуўся спіною і адыходзіў прэч, яна выглянула з-за куста і паклікала яго:

— Хадзі сюды!

Дзяўчына ляжала і моцна дыхала, яе губы чырванелі. Ён падышоў да яе. Сказаў:

— Хадзем да лодкі.

Яна паглядзела на яго чужымі вачыма. Пайшлі.

Дзяўчына больш не адзывалася, а ўвечары яна ішла са слёсарам — уваходзілі яны ў рэстаран «Пад альбатросам». Там ігралі танга, па-чаўся дансінг.

Юрка быў у сябе ў пакоі. Ён хадзіў з кута ў кут і многа курыў. Лёг у дзесяць.

Прачнуўся, калі яшчэ не днела і зазлаваў сам на сябе за гэта, мацней нацягнуў коўдру. Па акне крапаціць дождж. Зноў падае дождж. I пачуў выразны шэпт за дзвярыма:

— Асцярожна, добра, ціха! спіць! хто спіць? ціха будзь, асцярожна...

Адчыніліся дзверы і ўвайшло двое: слёсар і дзяўчына.

Яна прашаптала:

— Хто там?

А слёсар:

— Ціха.

Заціхлі.

Ён пасадзіў яе на свой ложак, зняў туфлі і далікатна паставіў іх каля ложка, памог зняць сукню.

— Хто там спіць? Мне сорамна, — зашаптала дзяўчына.

— Ціха.

Засланіў яе і ўкладавіліся ў пасцель. На досвітку яна пайшла, слёсар правёў яе на калідор.

Заснуў ён справядлівым сном. Юрка разбудзіў яго ў палове восьмай, на снеданне.

Будучы ўжо ў Беластоку, аднаго дня Юрка атрымаў паштоўку ад слёсара з Вроцлава. Ён пісаў, што жэніцца з дзяўчынаю. Юрка купіў віншавальную тэлеграму і паслаў на дзень шлюбу маладой пары.

Маладосць — гэта мары аб будучыні. Будучыня, як далёкая рэчка ў гарачы дзень, да якой даволі дайсці, каб купацца і цешыцца. Не думаем аб вірах і бяздонных ямах, хаця ведаем, што якы ёсць.

Рэчка кліча. Толькі кліча.

Ёй усёроўна, ці ты добра паплывеш, ці кепска паплывеш і ўтопішся.

Унізе ішоў па тратуары той. Юрка адступіўся ад кветніка на балконе і падаўся назад. Той мог задраць галаву і ўбачыць яго. Юрка не баяўся, але рад быў не бачыцца з ім. Калісьці, Юрка і той, былі сябрамі.

— Чэсць! — сказалі адзін аднаму ў мінулую восень.

— Сядай.

— Вольнае крэсла?

— Так. Сядай, ну, сядай.

— Адзін. Без нікога.

ІОрка сеў. Ён зайшоў у «Крышталь» паабедаць.

— Капу лет не бачыліся!

— А так.

Юрка даволі нясмелы.

— Чуў, добра табе вядзецца. Праўда? Цікавая праца?

Юрка не памятае, што тады нагаварыў яму.

— Як жывеце? — пытаў Юрка.

— Што ты да мяне «на вы»! Што, я твой бацька, ці што?

Той прытварыўся абражаным, потым ляпнуў рукою Юрку па плячы і засмяяўся.

— Тоўсты карчыска ў цябе.

— Ну, — сказаў Юрка. — Не танчэйшы, чым твой.

— Трэба было сказаць, — не таўсцейшы.

— Жанаты? — той паглядзеў на руку Юркі. Юрка насіў шлюбны пярсцёнак. — Колькі дзяцей?

— Пакуль адно.

— Адно?

— Адно.

— Хлопец?

— Хлопец. Здаравенны такі.

— У цябе ўдаўся.

— Хіба.

— А жонка адкуль?

— З-пад Гайнаўкі.

— Ого, там здаравенныя бабы.

— I ў мяне з-пад Гайнаўкі.

Той не быў жанаты, яму часамі хацелася быць жанатым і ў такіх хвілях ён махляваў. Лгаў, што жанаты. Яму ў такіх хвілях хацелася мець жонку, менавіта з тых аколіц, з якіх паходзіць жонка сябры, з якім якраз гаворыць. Цяпер ён гаварыў з Юркам, і яму хацелася мець жонку з-пад Гайнаўкі.

— Добрыя з-пад Гайнаўкі. Свае!

Але Юрка загаварыў аб чым другім, і яму здалося, што Юрка ўбачыў яго махлярства, і ён пакінуў цікаўліва-насмешлівы спосаб размовы.

— Колькі зарабляеш? — запытаў знянацку той.

«Думае, што я заграбаю грошы!»

— Жыць можна, — адказ быў ніякі.

— Залежыць, як жыць: кот жыве, і сабака жыве...

Юрка заказаў абед, кельнер пашоў.

— Ведаеш, звольнілі з працы... — і той сказаў, каго звольнілі з працы. — Добры хлопец, але дурань. Паверыў. Вераю далёка не заедзеш.

Звольнілі з працы сябра са школьных год. Шкада. Сапраўды добры хлопец. Шкада.

— Шкада.

— Я памагу яму знайсці яшчэ лепшую працу, — сказаў той.

— Можаш памагчы?

— Хто? Я не магу? Я!?

Той зарагатаў, як дрэнны акцёр на сцэне. Юрка мучыўся.

— Маеш знаёмых? — спытаў Юрка.

— Маю.

— Я не маю, — прызнаўся Юрка. Ён сказаў гэтым, што не можа памагчы.

— Але не знаёмыя памогуць. Не, не яны, — той бліснуў вачыма. — У патрэбе знаёмыя не памагаюць. Наадварот...

— I так у жыцці бывае.

— Не толькі так бывае, — сказаў той. — Так ёсць.

— Хто яго ведае...

— Эх ты: не ведаеш і не ведаеш. Люблю цябе. Ты мяккі. З табою добра пагаварыць.

Кельнер прынёс абед.

— Фактычна, дык я павінен быць яшчэ на рабоце, — сказаў той. — Але ліха пабяры працу: не заяц, не ўцячэ...

Стаў насупраць Юркі.

— Пакажу табе кватэру.

— Мне час ісці, — пачаў круціць Юрка. Непрыемна ісці з такім, да таго ў кватэру. Юрка паверыў, што той жанаты.

— Пойдзеш, пабачыш, — у таго блішчэлі вочы. — Ты добры, свой, пакажу табе такую штуку, якой свет не бачыў... Э, свет бачыў лепшыя, але не ты. Не ты! — тыцнуў пальцам.

Юрка сеў з ім у таксі, заехалі на вуліцу Валадыёўскага. У кватэры балаган і бруд. Той паставіў на стол магнітафон.

— Пакажу табе штуку, якой свет не бачыў...

Музыкі захацелася яму! Юрка сказаў «да пабачэння», але той не дачуў. — Хрэн што мне зробяць, трымаю ўсіх у руцэ, — гаварыў ён, — Павышэнне пэўнае, хай спрабуюць не даць павышэння. Хай спрабуюць не прыняць на працу... — ён зноў назваў імя і прозвішча сябры са школьных гадоў, якога звольнілі з працы.

Марудзіў пры магнітафоне, штосьці не ўдавалася, штосьці ляскала, урэшце ў магнітафоне зашыпела, — закруціліся шпулькі. Адхіліўся ад магнітафона і маргнуў Юрку.

У магнітафоне пачуўся голас дзяўчыны, голас вітаўся з мужчынскім голасам. Голас дзяўчыны стрыманы, голас мужчыны штораз мякчэйшы. Ён ласіцца. Потым пацалункі, потым зноў голас мужчыны. Голас дзяўчыны вельмі выразны, яна пытаецца, ці спадабалася, мужчыне штосьці вельмі спадабалася. Потым смех, голас мужчыны абяцаў штосьці, голас дзяўчыны верыў.

Юрка зразумеў, у чым справа.

— Добрая работа, — той бяспечна зарагатаў на ўсю кватэру. Той не мог паўстрымацца ад рогату.

Тым часам у магнітафоне паявіліся два мужчынскія галасы. I толькі мужчынскія. Яны расказвалі адзін другому пра нейкія свінствы — і штосьці планавалі. «Так», — сказаў выразна голас аднаго мужчыны. — «Аб гэтым можам ведаць толькі мы ўдвох», — сказаў голас другога мужчыны. — «Ясна», — сказаў першы голас... Гэты голас захліснуўся ў захапленні. — «Ніякай рызыкі, ну, не: квіты арыгінальныя, подпісы сапраўды праўдзівыя будуць, а грошыкі нашы, хэ-хэ... I шыта-крыта, хэ-хэ»...

Доўга гудзела ў магнітафоне гэта размова.

— Такая шпулька — скарб! — сказаў той. Яго голас выдаўся зусім падобным да голасу ў магнітафоне, хаця там гаварылі іншыя, напэўна іншыя.

Юрка нічога не адказаў яму. Ён развітаўся і вышаў.

— Цяпер мне знаёмыя непатрэбны, — гаварыў той на развітанне.

Ад таго ўсяго ў Юркі было наплявана ў галаве.

Уночы Юрка пачуў, як ашалеў вецер, і раніцай на балконе было многа пяску. Кватэра на трэцім паверсе, усё-такі на балконе было многа пяску. Сонца даўно ўстала і ззяла ад яго асляпляючая радасць.

Уключыў радыё, слухаў арабскай музыкі. У гэтай музыцы шмат сонца. Слухаеш і аж вочы жмурыш. Цудоўная музыка, цудоўны свет! Божа, як рэдка захапляемся светам; як многа думаем аб агіднасцях!

Ішоў дадому пад сценамі ваяводскага суда, халодны вецер дзьмуў вуліцаю, зганяючы на тратуар шматы выкінутых газет і папераў. Пад сценамі суда ціха, далей ад іх вецер абхопліваў ногі і цяжка было ісці. Было вельмі холадна.

Не мог адамкнуць кватэры, пальцы пакалелі. Ключ выпаў з рукі, бразгітанне яго знервавала. Адамкнуў дзверы, у твар паказытаў скразняк, люфцік адчынены. Добра, што адчынены люфцік. Добра, што быў адчынены люфцік. Зачыніў люфцік і ў кватэры стала спакойна. Свіст ветру за акном глухі і далёкі, болей супакойваючы, чым нервуючы. Кватэра на трэцім паверсе і, калі засланіць вокны, і ўслухоўвацца ў свіст ветру, здаецца, што гэта не ў Беластоку. Мяккі змрок у кватэры, заслоненыя вокны і вецер за вокнамі, як у Закапаным, як у доме адпачынку «Брысталь», дзе даволі адхіліць заслону на акне, каб убачыць вярхі Татраў, а ўнізе, каля «Брысталя», горскі струмень. Пад шум гэтага струменя засынаў моцным-моцным сном, і прачынаўся тады, калі моцна хацелася есці, так моцна, што не мог улежаць у пасцелі. Спаў ад сёмай вечара да сёмай раніцы. Цешыўся жыццём — глядзеў на свае рукі, пальцы, пазногці, грудзі, жывот, маршчыны на жываце, і ўсё заўважанае было вельмі важнае. Уставаў і еў, многа і смачна еў. Потым ішоў на нартастраду на Губалоўцы, або катаўся на санках з гары на Ліпках, або выбіраўся ліноўкаю на Каспроў Верх. У кіно не хадзіў, яно залішне прыпамінала яму аб Беластоку. Хадзіў у кавярню, яна не прыпамінала яму Бе-ластока, у ёй можна было прасядзець некалькі гадзін пры шклянцы содавай вады. Сядзелі пры шклянках содавай вады і жартавалі, расказвалі анекдоты. Асабліва вылучаўся ў жартах адзін інжынер са Шлёнска. Сядзелі і безупынку жартавалі, сядзелі з жанчынамі.

Юрка сядзеў адзін за столікам, які ніхто не займаў, столік стаяў блізка ўваходу. Побач сядала пара, можа муж з жонкаю? Ён заказваў бутэльку таннага вермута, наліваў чаркі, яна піла адну чарку цэлы вечар і пакідала яе недапітай. Ён выпіваў бутэльку вермуту. Калі дапіваў бутэльку, запрашаў яе танцаваць. Іграў аркестр і спявала аголеная дзяўчына. Ён і яна танцавалі на месцы, гаварылі сабе ў вуха і раз смяяліся, раз злаваліся. Аркестр заціх, і яны прыйшлі да свайго століка, ён кліча кельнера, фундуе музыкантам па чарцы добрага віна і заказвае мелодыю для яе... гаворыць яе імя, сябе называе палкоўнікам. Мелодыя ёй ад пана палкоўніка, кельнер кланяецца і адыходзіць да буфета, ён глядзіць услед кельнеру, дапівае свой вермут, Яна пачынае смяяцца: «Ты палкоўнік!?» Ён кажа: «Так, я палкоўнік», — і выбухае ад смеху. «У войску, — кажа, — я быў капралам, гэта больш, чым быць палкоўнікам». Яна нічога не разумее і смяецца над чаркаю, распырсквае віно. Дзіцё ты, кажа ён. Ты горшае дзіцё, агрызаецца яна. Зайграў аркестр, і яны ўсталі танцаваць. Аркестр іграе танга, перкусіст нахіляецца да мікрафона, непрыкметна нахіляецца і ядвабным голасам аб'яўляе мелодыю для пані... (называе яе імя) ад пана палкоўніка. Яна прьшіскаецца да яго, яны заходзяцца ад нямога смеху, потым танцуюць ужо проста, гавораць аб чымсьці другім і зноў злуюць адно на другое.

Яны прыходзілі цэлы тыдзень, у астатні вечар ён штосьці падлічыў.

— Многа, — сказаў ён.

— Вар'ят, — сказала яна.

— У цябе няма? — спытаў ён у яе.

— Я ўсё аддала табе.

У іх не было грошай.

Пан палкоўнік і пані... не з'явіліся больш. Ён учціва заплаціў рахункі за грузінскае віно для аркестру. Кошты вермуту смешныя.

Пайшлі пасвараныя, але задаволеныя, яна вынесла крышынку бесклапотнасці на неспакойных губах ружова-бледнага колеру.

На санках катаецца з горкі вялікі хлопчык. Санкі імчацца стрымгалоў, у стромкім месцы горкі хлопчык выпадае з санак і коціцца ўніз хутка-хуценька. Робіць гэта назнарок. Падабаецца, смяецца сам да сябе. Бяжыць з санкамі пад горку, снег і зачараваныя дрэвы. Зноў робіць гэтаксама. Хлопчыку ўжо многа год, вучыцца ў ся-рэдняй школе, мае нарачоную, піша пісьмы, чытае цікавыя кніжкі.

Горка далёка за горадам, куды ўзіму ніхто не прыходзіць, толькі ён. Прыходзіць сюды тады, калі надакучыць яму быць тым, кім ужо ёсць.

Спрацівіла Юрку размова з кімсьці другім; да таго спрацівіла, што мог паважна гаварыць ўжо толькі сам з сабою. З тым кімсь другім прахадзіў ўсю ноч у ціхай алеі. Лета датлявала і зоркі на небе былі моцна выразныя.

Гаварылі аб Сусвеце.

— Галактыкі аддаляюцца ад нас з хуткасцю, блізкай хуткасці святла, — сказаў той другі ўдумлівым голасам філосафа.

— Наша зямная куля, як пылінка ў Сусвеце, — сказаў Юрка. — Зусім, як пылінка на гасцінцы...

— Сусвет бясконцы, — ўдакладніў філосаф. Закруцілася ў галаве. Юрку закруцілася ў галаве, філосаф чуўся нармальна.

— Сусвет, яго будову прыраўноўваю да будовы атама, — гаварыў філосаф. — Людзі лічылі, што атам, бы зерне маку, бы жвірынка, з якіх складаецца матэрыя. Атам меў быць цвёрды і не-падзельны. Маналіт. Аказалася аднак, што ў атама шмат пустога месца і па гэтай пустцы круцяцца электроны, бы планеты вакол Сонца. У атаме Сонцам з'яўляецца яго ядро, але і ў ядры шмат пустога месца і там розныя нейтроны, пратоны, і г.д. Калі ж прыгледзеліся, скажам, да электрона то аказалася, што гэта нешта такое, што цяжка прыраўнаць да нашага паняцця аб матэрыі, аб цэгле, каменнях. Электроны, гэта электрычнасць, якой ні зважыць, ні падняць. А колькі ў ёй моцы ўсякай!

— Чым глыбей у матэрыю, тым пусцей, — сказаў Юрка. Ён аблізаў губы, яму захацелася піць.

— Можна меркаваць, што калісьці ўся матэрыя нашага Сусвету з'яўлялася адным пунктам, — філосаф паўтарыў вядомыя тэорыі.

— Пункт не мае памераў, — заўважыў Юрка.

— Вось, менавіта!— дзіўна ўцешыўся філосаф. Ён як бы не баяўся пропасці без дна. — І з гэтага аднаго пункта яна пачала расшырацца: паўстаюць і гінуць зоркі, сістэмы, галактыкі. Усё разбягаецца, але не па простай лініі. Простай лініі няма. Гэта выдумка чалавека. Святло разыходзіцца па крывой лініі, галактыкі таксама. Кола замыкаецца. Усё, усе галактыкі зноў зыдуцца, так сказаць, ляснуцца ў адным пункце, ляснуцца з хуткасцю святла...

Філосаф гаварыў гэта з ідыятычнай прыемнасцю. Ад яго слоў не панясло нават трупамі, не панясло нават пылам руін, у вушах не было нават ляманту, ні стогнаў, ні памірання. Ні канца свету.

Нічога не было.

— Вып'ем? — спытаў філосаф.

— Толькі піва, — пацвердзіў Юрка.

У «Асторыі» піва прадавалі ля ўваходу. Далей поўна мужчын і жанчын, аблівае іх музыка.

Мужчыны штосьці гавораць да жанчын, а жанчыны да мужчын, усё штосьці гавораць і гавораць вельмі непатрэбнае, мабыць, глупствы. Гавораць да сябе і не чуюць сябе. Прышла міліцыя і забрала п'яных з-пад крайняга століка.

— Вольны столік, — уцешыўся філосаф. Пацягнуў за сабою Юрку, той пашоў за ім. Было горача.

Філосаф паглядзеў на ногі прыгожай жанчыны і зблудзіў дзесьці, потым сказаў:

— Глупства, брат. Усё глупства.

Галактыкі аддаляюцца з хуткасцю святла, думаў Юрка. Аддаляюцца па крывой лініі. Аддаляюцца па гіганцкаму колу, па такому колу, якое цяжка і абхапіць людскім уяўленнем. Па колу, дзе мера не мае сэнсу. Кола замкнецца, будзе пункт. Будзе пункт.

— Так, — адказаў Юрка філосафу. Пацёр вочы.

— Што ты такі белы стаў? — філосаф толькі на момант угледзеўся ў Юрку.

Зноў пачапіў вочы на ногі прыгожай жанчыны. Юрка бачыў гэта.

Кельнер доўга не прыносіў піва.

Пілі два разы, хацелася есці. Філосаф меў вялікі апетыт і заказаў катлету з зялёным гарошкам. З'еў з апетытам. Юрка не мог адчапіцца ад думак: катлета складаецца з атамаў, у атамах пустка, нішто. Нішто: нішто з'ела нішто, філосаф з'еў катлету.

— Гм, — ікнуў весела Юрка.

— Нябрыдкая, — сказаў паўголасам філосаф, ён не думаў.

— Затанцуем, — ні то сказаў, ні то спытаў філосаф і, нягледзячы на Юрку, пашоў да прыгожых ног.

Узыходзіла сонца, Юрку штурхнулі ўбок. Гэта кельнер, на ім невінаватая ўсмешка, яго губы заварушыліся і сказалі:

— Зачыняем рэстаран. Выбачайце.

Юрка ўстаў і вышаў. Была шостая гадзіна раніцы. На вуліцы бразгітаў вядром стары чалавек з мятлою, ён замятаў вуліцу. Каля ўсходаў «Асторыі» кінута паперка, на ёй напісана: «Элька! Цікавы тып. Пазнаёмлю. Твая сяброўка». Паперка пакумячаная, але можна прачытаць, што напісана, не падымаючы яе з зямлі і не беручы яе ў рукі.

Юрка пастаяў каля «Асторыі» і рушыў дахаты цераз пустую плошчу. Выразна чуў свае крокі, і гэта памагала яму думаць. Дайшоў да кватэры ў сем гадзін: скінуў плашч, зайшоў у лазенку, адкруціў кран, дачакаўся халоднай вады і падставіў пад кран галаву.

Юрка засланіў вокны і лёг на тапчан. У канцы тапчана пападалі з ног на падлогу туфлі, адною рукою адсупоніў гальштук, расшпіліў кашулю. Выцягнуў проста рукі і заплюшчыў вочы. За акном, на панадворку, брахаў сабачка, і скрыгатала штосьці жалезнае. На вуліцы шумелі машыны, у шуме нарастаў стукат конскіх капытаў, вуліцаю ехаў вазак. У суседнім будынку гудзеў вентылятар, да яго ўсе прызвычаіліся, заціхаў у адзінаццаць гадзін вечара, пунктуальна, і тады рабілася дзіўна ціха. Трэба засынаць перад адзінаццатай, потым цяжка заснуць.

За дзвярыма, на ўсходах, крокі з-пад жалезных абцасаў. Ідзе суседка з мужам. Муж адмыкае дзверы. Яны ўваходзяць да сябе. Муж штосьці гаворыць балбатлівым голасам, яны былі ў гасціне. Сёння нядзеля.

— ...Сусвет вялікі, такі вялікі, што ні пачатку, ні канца... а калі так, дык зямная куля нават менш, чым пылінка, наогул нішто, нават і не пыліначка, проста пустое месца. З нічога ўсё і нічога...

Ляснулі дзверы, чуваць жалезныя крокі ад жалезных абцасаў, туфлі з жалезнымі абцасамі, высокімі і зграбнымі, далікатнымі і жалезнымі. Цвёрдыя, не зношваюцца.

Куплю жонцы туфлі, куплю лакеркі, лакеркі з жалезнымі і зграбнымі абцасамі. Маю пяцьсот злотых, пайду і куплю...

Вышаў у напрамку Рынку Касцюшкі. Новы гандлёвы дом ПДТ зачынены, адчыняюць у восем. Гадзіннік на ратушы паказваў палову восьмай, ручны гадзіннік у Юркі затрымаўся на сёмай.

Цераз вуліцу перабягала маладая пара, ён крычаў да яе, яна смяялася. Яна не бачыла яго, яна глядзела сюды, на Юрку. Смяялася з Юркі.

Прайшлі побач.

— У вітрыне модны матэрыял, — сказала яна.

Юрка засланяў від на вітрыну, ён адсунуўся цяпер убок, і яна ўжо не бачыла Юркі. Яны ішлі, яна ўсё яшчэ аглядалася на вітрыну, і не бачыла Юркі.

Юрка ўспомніў, што не ведае нумару нагі жонкі. Вярнуўся на кватэру, адшукаў нейкі яе туфель, змераў ніткаю, акуратна адрэзаў. Да таго часу ПДТ не адчынілі, была нядзеля.

Юрка адчуў патрэбу знайсціся ў людзях і пашоў у кавярню. Там ужо філосаф, ён памахаў рукою з-за свайго століка. Юрка прысеў, рука філосафа цёплая і ліпучая. Здавалася, як бы толькі што кончылі сваю ўчарашнюю размову.

— Што мае быць, то будзе, — сказаў філосаф. Ён сёрбаў ужо другі кубачак чорнай кавы.

— Гаворыш пагаворкамі, — у Юркі збіралася злосць.

— Не хочацца думаць.

— Бачу.

Філосаф запаліўся.

— Напрыклад, рэвалюцыя. Што такое рэвалюцыя? Рэвалюцыя, гэта неабходнасць! Ці ёсць сэнс змагацца за рэвалюцыю, калі яна і так будзе? — філосаф забаўляўся паняццямі, як дзіця цацкамі.

Запытала дзіця:

— Ці бачыш сэнс, га?

Хутчэй бы прыносіла каву, чаго марудзіць, злаваў Юрка на кавярку. У тых разважаннях было нешта з бурчання машыны, дасканалай машыны ды непрыдатнай. Прыгожай на выгляд цацкі, купленай за мільён долараў.

— сказаў быццам да сястрычкі. — Мо і рацыя...

Прынеслі каву, Юрка выпіў адразу і папрасіў яшчэ.

Ён праяснеў:

— Калі ўсе стануць адно чакаць, заклаўшы рукі, рэвалюцыі, дык яе можа не быць увогуле.

— Так, — пагадзілася дзіця. — Ды гэта немагчымае: заўсёды знойдуцца змагары.

Толькі не я, толькі не я, баялася дзіця. Мо і не баялася, яму проста не хацелася нічым займацца. Ну, і ліха з табою, думаў Юрка, як бы сапраўды збіраючыся рабіць рэвалюцыю.

— Рэвалюцыі непазбежныя, усё непазбежнае, — разважала дзіця. — Смерць непазбежная, жаніцьба...

— Можна і без жаніцьбы, — гэта не быў мужчынскі жарт, гэта было нешта агіднае, запацелае і брыдкае.

Не адразу дайшло гэта да Юркі.

— Бамбіза ты!

— А ты?

— Што я?

— А ты, што? Не бамбіза?

Юрка пахваліў яго:

— Прыгожы ты.

— Прыгожая ты, але на цябе можна толькі паглядзець, бы на куст ружы дзікай, і пайсці далей, — сказала дзіця натхнёным голасам і дадало: — Гэта мой верш.

— Віншую. Ты пішаш вершы?

— Адно, што застаецца рабіць разумным людзям, гэта пісаць вершы з думкай аб будучых пакаленнях, якія і без таго будуць мець даволі з чаго пасмяяцца з нас.

— Не цудач.

— Гэта ты цудачыш. Думаеш аб тым, аб чым не трэба думаць, даволі толькі ведаць.

— Эт, ідзі ты к чорту.

— Хочаш анекдот?

— Давай.

— Найпраўдзівейшы і найсвяжэйшы.

— Ну, давай, давай.

Юрка думаў, як адчапіцца.

— Ты толькі паслухай.

— Слухаю. Кажы ўрэшце.

— Слухай: аднаго старога распусніка напалохалі пеклам, а ён нічога, не спалохаўся. Смяецца і кажа: а я забаяўся, што накіруюць мяне за кару ў рай...

— Можна? — каля століка стаяў незнаёмы, ён усміхаўся.

— Сядай, — дзіця адразу пазнала яго. — Знаёмцеся.

Юрка падаў руку:

— Юрка.

Незнаёмы таксама сказаў сваё імя, неразборлівае і нейкае смешнае.

— Сядай, распуснік ты стары, — дзіця вельмі разбэсцілася. — Дзіва, як ты яшчэ не палысеў ад распусты...

Незнаёмы быў лысы.

— Маеш выключнае шчасце пабачыць чалавека! — дзіця павярнулася ад незнаёмага ўбок Юркі, прыжмурыла вочы. — Чалавек, як мае быць, які яшчэ не страціў сваёй істоты актыўнасці і руху. Не тое, што мы: балельшчыкі, кібіцы гэтага свету...

Незнаёмы хацеў агаліць зубы, але пагамаваўся, убачыўшы Юркаў твар не ў гуморы.

Дзіцяці папсавалася цацка, і яно таксама пасмутнела. Юрка развітаўся і пашоў.

— Галава баліць, — сказаў Юрка.

— Добра выпіць кефіру, — параіў незнаёмы.

— Пайду па кефір, — сказаў Юрка. — Бывайце!

— Чэсць! — сказаў незнаёмы.

— Ці не маеш сённяшняй газеты? — спытаў ужо недзіцячы голас.

— Не.

— Бывай.

— Бывай!

— Чэсць.

У палове студзеня выпаў вялікі снег, а потым пятнаццаць дзен была вялікая адліга. Людзі хадзілі на работу ў гумовых ботах, а вечарамі сядзелі ў цёплых кватэрах і слухалі, як крапаціць па шыбах дождж.

Апусцелі вуліцы і неоны на гандлёвых магазінах свяціліся невядома каму. Прадаўшчыца ў малочнай краме наракала, што не распрадае нават паловы звычайнай колькасці малака. Затое павялічыўся тыраж мясцовай газеты. Павялічыўся таксама продаж папяросаў і папулярных таблетак ад болю галавы. Твары паразумнелі — у такія дні добра спіцца, цікава чытаецца і многа думаецца.

Мастак гатоў гаварыць цэлы вечар.

— Давай пойдзем да мяне, — сказаў Юрка.

Жонка з дзяцьмі вярнулася з вёскі.

— Хадзем, — уцешыўся мастак. Ён гарэў.

Пайшлі.

Жонка сядзела ў кухні і штосьці рабіла.

— Добры вечар пані, — сказаў мастак. Ён прывітаўся.

— Праходзь далей, — запрасіў Юрка.

— Утульная кватэра, — пахваліў мастак.

Юрка папрасіў жонкі:

— Зрабі нам кавы.

— Няма ў нас пірожнага! —- зашаптала жонка.

— Глупства, — сказаў Юрка.

Жонка адчыніла крэдэнс.

— Юрка, — сказала паўголасам. — У нас мала кавы.

— Зрабі слабейшай.

— Забыла купіць...

— Заўтра купіш.

Яна ўключыла газ і наставіла чайнік. Ёй было непрыемна.

— Ёсць крыху каньяку, — сказала яна, калі Юрка выходзіў з кухні.

— Дзе высокія чаркі? — запытаў ён.

Ад яго дыхнула цеплынёю.

— Прыемная кватэра, — сказаў мастак, убачыўшы Юрку з чаркамі.

Пілі каньяк.

Налілі чарку каньяку і жонцы.

— Я ўп'юся, — сказала яна.

Мастак дакончыў каньяк, Юрка запрапанаваў яшчэ чарку, ён не адмовіўся.

— У мужчын мацнейшыя галовы.

— Бо так яно павінна быць, — вытлумачыў жонцы Юрка.

Жонка сядзела натуральна. Мастак маўчаў, вочы мацалі закуску.

— Прыемны горад Беласток, — сказаў мастак.

— Беласток ціхі, тут, як на вёсцы.

Жонка паверыла, што Беласток прыемны горад.

Пасля трэцяй чаркі мастак сказаў:

— Гаспадыня дома павінна выпіць больш, чым адну чарку.

— Ах, я буду п'янай!

— I прыгожай! — падхапіў мастак. Глядзеў на яе.

— Дазвольце, — мастак узяў бутэльку і наліў жонцы поўную чарку.

Яна разгубілася.

— У цябе я прыкмеціў некалькі цікавых карцін, — сказаў Юрка да мастака.

Мастак не схацеў змяняць размовы. Ён толькі сказаў:

— Можна б даць на выстаўку, хаця адчуваецца ў іх яшчэ недапрацаванасць. Часу мала...

У спальні заплакала дзіця.

— Плача! — Юрка сказаў гэта з палёгкаю. Жонка выйшла.

Загаварылі ўдвух. Жонкі доўга не было, вярнулася з дзвюма шклянкамі кавы.

— Я не магу піць кавы, — адразу апраўдалася.

Была гэта няпраўда.

Калі мастак развітваўся, сказаў:

— Выбачайце, я ўчыніў вам вялікі клопат, — ён быў церазмеру ветлівы.

Жонка штосьці адказала яму, ён штосьці сказаў ёй.

Юрка праводзіў яго ўніз.

На возеры Зэльва ёсць месца, дзе асабліва выразна адбіваецца на вадзе сіняе неба. Далей прасціраецца абшар нізкага трыснягу, вырастае з плыткай вады і, здаецца, там абавязкова ходзяць чаплі ды буслы. У школьныя гады Юрка меў чытанку, у якой асабліва падабаўся малюнак бусла на адной назе, які глядзіць у сіне-сінюю ваду, а навокал рэдкі трыснёг ды купы. Вада мела смак ліманаду, калі піць яго ў летні дзень.

Ішлі ўдвух. Насупроць аптэкі пераходзілі на другі бок вуліцы, дзе пачынаўся Рынак Касцюшкі. Пасярэдзіне плошчы старая ратуша і скверык. Мінеральныя воды прадавалі ў канцы вуліцы, насупроць скверыка. Прадавала прыгожая жанчына з апухлай левай шчакою. Апухліна непрыемна псавала яе прыгажосць, і таму кожны раз, калі заходзілі сюды, стараўся не глядзець на жанчыну. Здавалася, што яна вось-вось заплача.

— Слухай, вып'ем піва, — гаварыў прыяцель Юркі.

У прыяцеля добрыя вочы.

— Вып'ем, — сказаў яму.

— Гэта вельмі добра робіць на жывот, — гаварыў прыяцель, півам называў мінеральную ваду.

Прыгожая жанчына паставіла на буфет дзве шклянкі.

— «Крынічанку»?, — запытала прыяцеля з прывычкі, яна ведала яго густ.

Прысунулі да сябе шклянкі і чакалі, пакуль яна распячатае бутэльку «Крынічанкі».

Было свята і ў саборнай царкве Святога Мікалая званілі.

— Добрая «Крынічанка», — сказаў прыяцель. Хоча штосьці сказаць больш.

— «Крынічанка» спрыяе прысвойнасці стравы, — адказаў яму Юрка, каб адцягнуць пачатак сур'ёзнай размовы.

Выпілі па шклянцы. Налілі яшчэ.

— Цудоўная восень, — у прыяцеля вочы адпачывалі. Была сапраўды цудоўная восень. — Кажуць, будзе сцюдзёная зіма?

У парку чырвоныя лісці на маладых дубах і клёнах. Бацькі бяруць дзяцей на рукі і памагаюць ім рваць лісці. Вяртаюцца з чырвонымі букетамі.

Прыяцель гаварыў пра зіму і маразы. За столікам ля акна сядзела святочная жанчына і чысценькі хлопчык. Хлопчык піў са шклянкі, жанчына смутна глядзела яму ў твар. Хлопчык нездаровы і чысценькі.

«Крынічанку» адкрылі не так даўно, у канцы мінулага стагоддзя, — прыяцель вяртаўся да тэмы, як да загубленага на дарозе лахмана. Ён, відаць, хацеў загаварыць пра Лэмкаўшчыну і цэрквы ў горах, але ўспомніў, што яго гутарку ўжо ведаюць напамяць. Аб чым другім не хацеў гаварыць.

— «Крынічанку» павінны прадаваць у кожным рэстаране, — сказаў прыяцедь, не бачачы сэнсу размовы.

— Аб гэтым пісала, здаецца, «Беластоцкая газета»?

— Так.

— I нічога?

— Кепска...

Прыяцель усё такі хацеў аб чымсьці пагаварыць.

Выйшлі на вуліцу і развіталіся.

Кожны жыве са сваёю праўдаю, кожны мае свой свет. Чалавек вельмі многа можа зразумець, але застанецца пры сваёй праўдзе. Будзе саромецца сваёй праўды і адначасова верыць ёй дарэшты.

Як добра гаварыць, спрачацца, выясняць, злаваць і гадзіцца, любіць і не любіць.

Жонцы балелі зубы. Не ведала: усе, ці адзін?

—Папільнуеш дзіцяці, усмажыш яек.

— Усмажу.

— Малако для дзіцяці ў збане.

— Добра.

Адагнаў сон, устаў. Жонка выйшла.

У пачакальні дэнтыста заплаканая дзяўчына з апухлаю шчакою. Больш нікога. Потым прыйшла панюся, сказала, «дзень добры», цяжка каўкнула сліну. Праз пачакальню прайшоў дэнтыст, яго зрок слізгануў па блішчастай чырвонай шчацэ дзяўчыны.

У дзвярах медсястра.

— Хто першы, проша, — аб'явіла сястра. Дзяўчына паднялася на не свае ногі. Потым некалькі разоў чуваць было, як дзяўчына застаг-нала, ёй вырывалі зуб.

— Рукі пры сабе! — крыкнуў дэнтыст.

— Ах, — не паўстрымалася панюся. — Страшэнна баюся.

Дзяўчына віснула.

— Нікога так не баюся, як дэнтыстаў, — сказала панюся. — Я гатова зрабіць найгоршае глупства, каб толькі не ісці да дэнтыста.

Мяркуючы па яе фігуры, яна ўжо не магла б зрабіць найгоршага глупства. Жонцы перасталі балець зубы. У дзвярах зноў голас сястры:

— Хто наступны, проша.

У пачакальгао прыйшло яшчэ трое.

— Пані, — сказала панюся, гледзячы на жонку.

— Я магу пачакаць, — сказала жонка.

— О, пані якая добрая.

Панюся хутка паднялася.

Правяла вачыма панюсю і выйшла на вуліцу. Зубы зусім не балелі, насупраць ішла чорна-зграбная жанчына ў сінім паліто, надзвычай трапнай кройкі. Хіба не ў Беластоку шыла, падумала жонка. На рагу Малгажаты і Сянкевіча ішоў мужчына проста на яе.

— Дзень добры пані, — сказаў ён і падаў руку на прывітанне.

Жонка пазнала ў ім мастака.

— Дзень добры.

Ён шчыры, яго губы расхіленыя.

— Я яшчэ п'яны.

— Вы? — не ведала, як вясці сябе.

— Я піў многа, пані не заўважыла, як я многа піў, — мастак гаварыў да яе.

— Добра, — яна ўсё думала, як вясці сябе.

— Я ніколі ў жыцці не быў такі п'яны, да ўчора я піў толькі каньяк або простую «чыстую». Учора я спіўся дашчэнту, я не мог заснуць, я спіўся ад вашага цудоўнага каньяку, ад вашага цудоўнага хараства ў першую чаргу... — гаварыў мастак.

Яму захацелася падурэць; ведаў, што за такія словы жанчына не падумае аб ім дрэнна. Спадабаюцца яны.

Яна пачырванела ад прыемнасці. Калісьці таксама гэтак пачырванела, было гэта пры першым пацалунку з Юркам. Юрка таксама гаварыў, што яна прыгожая. Яна ўцякла. Потым баялася, што ён абразіўся.

— Вы дадому? — спытаў мастак.

— Так.

— Дазвольце прайсціся з вамі кавалак. Мне шуміць у галаве.

Нічога не сказала яму, але згадзілася.

— У вас ёсць крыху часу?

Пытаў ён. Хацела сказаць і не сказала.

— Зойдзем на хвіліну ў гандлёвы дом.

У гандлёвым доме ля драгерыйнага прылаўка пуста, прадаўшчыца непрыстойна пазяхае.

— Пакажыце французскія адэкалоны, — папрасіў мастак.

Купіў цэлы камплект.

— Гэта для пані.

— Што вы!? — жонка малавеле не ўпусціла камплект на падлогу.

— Дробязь, — яго вочы прасіліся. — Я ўдзячны вам за ўчарашнюю раскошную бяседу. Я многае вінаваты пані. Дазвольце адплаціцца хоць гэтым скромным падарункам.

Бачыла, як дарагую цану заплаціў за іх і падумала, што ён нежанаты.

— Не трэба, — паўтарыла яна. Прадаўшчыца ўсміхалася да яе ўсмешкаю, быццам гаворачы: «Дурненькая ты, ой, дурненькая ты, бяры і маўчы». Выйшлі на вуліцу.

— Вельмі дзякую пану.

I падала руку на развітанне.

Ён, не сціхаючы, гаварыў мілыя словы.

Пашоў у кірунку кавярні МШК, сустрэў высокага чыноўніка, прывітаўся з ім без шанавання. Стаялі і смяяліся. Высокі чыноўнік пашоў у кірунку ратушы, мастак да кавярні.

Жонка не адразу рушыла дадому, пачала ісці толькі тады, калі мастак ужо пэўне шукаў вольнага месца ў кавярні, а высокі чыноўнік якраз даходзіў да каваных падваротняў ратушы. Высокага чыноўніка бачыла раз, ён жыў дзесьці недалёка, спяшаў на працу, непаголены і пасля восьмай гадзіны.

Калі жонка нарадзіла сына Юрка хадзіў штодзень у бальніцу пры вуліцы Варшаўскай, дзе яна знаходзілася, заносіў ёй кампоты, шакалад, фруктовыя сокі, некалькі разоў удалося яму раздабыць апельсінаў, якія рэдка калі прадаюць у Беластоку. Пісаў пісьмы. Усё гэта адносіла да жонкі стараватая медсястра і прыносіла пісьмы ад яе, з бальнічнай палаты.

Аднаго разу медсястра сказала:

— Чаму пан не купіць кветак?

Юрку стала вельмі брыдка.

На другі дзень ён прынёс кош жывых кветак.

— Трэба іх зрэзаць, — сказала медсястра. — З зямлёю нельга іх нясці ў палату.

Яна памагала яму зрэзваць кветкі і скласці букет. Потым ён рабіў гэта сам.

Марыся праляжала доўга, у яе былі цяжкія роды.

На нараду ў міністэрства выехаў з Беластока поездам непасрэднай камунікацыі Ленінград — Познань — Берлін. Апошні вагон меў нямецкую назву і блішчэў нікляванымі клямкамі. Туды праходу не было і Юрка адважна глядзеў на немак, якія курылі і пілі са шклянак ліманад; добра дагледжаныя і густоўна апранутыя жанчыны. Яны вярталіся з экскурсіі ў СССР і безупынна са смехам расказвалі адна другой.

Глядзеў і зазлаваў на іх: яны ні на што не звярталі ўвагі, не глядзелі, але коўзаліся. Позіркі, як у дзяўчат на каньках.

Варшава ашаламляла гукамі, ашаламляла радасцю і смуткам. Хацелася жыць у ёй і не хацелася жыць у ёй. Баяўся, што калі-небудзь запрапануюць яму працу ў Варшаве, прапануюць найлепшым. Што адкажа?

Глупствы! Каму ты патрэбен? Поўна сваіх, ніхто не хоча на правінцыю. Так супакойваў сябе, але ведаў, што гэта можа быць таксама няпраўдай, як праўдай.

Нарада адбывалася ў канферэнцыйнай зале, падобнай на салон у італьянскіх фільмах. Адчуваў, што не выходзіць яму элегантная прастата, з якой вядуць сябе іншыя ўдзельнікі нарады, асабліва міністэрскае начальства.

Трэба практыкаваць. Вернецца ў Беласток, будзе практыкаваць перад вялікім люстрам у кватэры: усмешку захаплення, жэст прывітання, свабодны крок па мяккім дыване, сімпатычная ўвага да субяседніка і г.д. З нарады запамятаў прыклады.

Калі развітваўся з дырэктарам дэпартамента, паціснуў яго руку энергічна, але нямоцна, усміхнуўся і паглядзеў проста ў вочы. Гэта была імправізацыя аднаго з заўважаных прыкладаў. I, як здалося, някепская.

Дырэктар дэпартамента сказаў:

— Будзем у Лодзі, — ён паблытаў твар Юркі з іншым, але гэта было так міла сказана, што Юрка ўсведаміў памылку тады, калі ўжо знайшоўся ў беластоцкім цягніку.

А тады адказаў дырэктару:

— Гэта нарада была вельмі патрэбнай, пане дырэктар.

Трэба б сказаць: пане міністр.

Ногі, як калодкі. Аджылі, калі апынуліся ў натоўпе Маршалкоўскай вуліцы, натоўпе няважным, абы якім. На Кракаўскім Прадмесці сеў у таксі і заехаў на вакзал.

У сераду не спадзяваўся важных спраў, так заўсёды ў сераду.

Сказаў сакратарцы:

— Выходжу ў горад. Вярнуся праз гадзіну. Сакратарка чакала, пакуль ён скажа, куды выходзіць?

— Проша пані, буду праз гадзіну.

Зайшоўшы ў кватэру, хутка распрануўся і ўставіўся перад люстрам. — Дзень добры, пане міністр... — эх, рукі маюць няскромны выгляд! Яшчэ раз: — Дзень добры, пане...

Пагаварылі з пятнаццаць хвілін. Ён ніколі не зразумеў таго, што людзі адно гавораць, а другое робяць. Мо не тое, што не зразумеў; таго ніяк не магла прыняць яго свядомасць, ён.

Яму цяжка жыць, ён шчыры, у кветцы бачыць толькі прыгажосць... Сам гаварыў аб сабе, што занадта шчыры, але ён жартаваў. На якойсьці нарадзе таксама сказаў гэтак пра сябе, усе зарагаталі. Уцешыліся, што ён зразумеў. Але ён зажартаваў.

Вечары займае жонка.

— Сёння забралі стоража ў бальніцу, — кажа яна.

— Што яму?

— Такі, здавалася б, здаровы быў чалавек, а тут упаў на тратуары і ляжаў без памяці. Людзей назбягалася поўна.

— Ого, — сказаў.

Канчаў есці макароны, жонка паставіла талерку бульбы з катлетам і кіслым агурком.

— Ён не піў, — сказала яна. — Такі быў заўсёды здаровы, чырвоны мужчына... Вышаў з мятлою замясці тратуар і ўпаў, я яшчэ спала, ён замятае раніцай, калі мала руху. Замятае а чацвёртай рана, вельмі рана...

— Вельмі здарова замятаць раніцай, — сказаў Юрка. Хацеў сказаць, што здарова ўставаць рана.

— Ён не мае тэлевізара, — сказала жонка. — На днях гаварыў, што ў тэлевізіі паказвалі Беласток, не бачыў, як паказвалі. Думаю сабе, хоча ён напрасіцца да нас на тэлевізар. О не, думаю, і так хопіць... Затаптаў бы сваімі баціскамі наш дыван. Ён не чысціць ботаў.

— Ну, і што з ім? — вярнуў жонку.

— Упаў і ляжаў без памяці, хтосьці ўбачыў і выклікаў карэтку хуткай дапамогі. А сёння быў халодны ранак...

— Мо дзе выпіў?

— Што ты! Ён не п'е, я ж казала...

Нашто я пытаю яе, думаў Юрка, зноў прагаворым вечар.

— Ты бачыў, які здаровы гэты стораж...

— Гм...

На талерцы расплываўся тлушч, Юрка мачаў бульбу ў тлушчы і еў. Трэба з'есці ўвесь тлушч. Талеркі з тлушчам цяжка мыць, трэба падушыць бульбу і выбраць ёю тлушч.

Жонка гаворыць:

— Кажуць, схапіў стоража параліч?! Але адкуль у яго параліч? Ну, добра: каб ён піў, запіваўся па забягайлаўках, валачыўся, мог бы быць параліч. Не валачыўся, не курыў, не піў, і маеш табе: параліч!

Юрка скончыў есці. Устаць і выйсці не мог, жонка пойдзе за ім у пакой і будзе гаварыць аб сторажу, што сёння ўпаў на тратуары і забралі яго ў бальніцу.

Да губ паднёс кубак з кампотам. Губы памалу пілі, пераставалі піць, калі ціх голас жонкі, і зноў пілі.

— Лёс чалавека невядомы, — сказаў ён.

Яму ўжо добра слухаць непатрэбшчыну. Добра паслухаць.

«Добры абед зрабіла жонка сёння. Добры», пахваліў у думках жонку. Было вельмі добра.


ПРА СЯБЕ

Рос я паміж атыкай сінагог, стройнай готыкай і візантыйскім харалам — у сонечнай даліне, Крынках.


Першыя годы дзяцінства прысвяціў самалётам: яны лёталі з цэлай сілы маіх ног — і высока, на ўсю вышыню маіх рук над галавою. Час ад часу самалётамі тымі бабуля распальвала печ, але крыўда за гэта не была доўгай (я прападаў за бабуляй!). Самалёт убачыў якраз у перадапошнія дні трэцяга года жыцця (нарадзіўся 4.ІХ.1936 г.) Праляцеў ён нізка над хатамі Сакольскай вуліцы, страляючы ў маці, што трымала мяне на руках пасярод мнагалюднага тратуара. Самалёт з чорным крыжам. Праз два гады пасля даведаўся, што самалёты не толькі страляюць, але і бамбяць: гарэлі Крынкі, немцы папрыходзілі шашою ад Саколкі, выглядалі на хлопцаў з Пагулянкі, якім удалося раскласці добры агонь. З таго часу мае веды аб самалёце пашырыліся. Чаму не мае ён маленькіх самалёцікаў, як людзі дзяцей?

Аднойчы маці і бабуля, усе ў слязах радасці, паказалі мне высокага чаланека: «Гэта твой Папа, Краценьку!» Яго шукалі жандары, ён з'яўляўся ў хаце ўночы. Расказваў, як я праводзіў яго на вайну. Пры шчыльна заслоненых вокнах нарысаваў мне птушачку. Над зямлёю лётаюць птушкі, я рысаваў іх, а ў апухах нарабіў ім гнёздаў, у якіх завяліся вераб'і. Вераб'ёў прагналг галкі.

Будучы ўжо вучнем надта захацелася стаць гаспадаром. На жаль, было гэта немагчымым, на паругектаравай мяшчанскай бацькаўшчыне і я вельмі шкадаваў, чаму не нарадзіўся ў вёсцы. Ішоў у поле памарыць пра гаспадарку, якую прыдбаю, калі стану дарослым і ажанюся, Будзе так: хлеў пабелены і сухі, куратнік асобны, вялікі сад, араць, сеяць і жаць толькі машынамі, за полем лес, а ў ім дзікі, алені, зайцы, пара барсукоў і адзін воўк. Я ведаў, такія мары не спадабаюцца маёй бгларусай нарачонай, таму сказаў ёй, што хачу быць аграномам, ну, інжынерам сельскай гаспадаркі. Яна скрывілася.

Восень, улюбёная пара гаспадара, цешыць мяне. Мо не тое, што цешыць: люблю яе. Гадзінамі заглядаўся на электрычную лямпачку вулічнага асвятлення — навокал цемрадзь і нягоды, а яна гарыць. Я вырашыў стаць электратэхнікам і толькі стаўшы ім у сапраўднасці ўсведаміў сабе, што лямпачка над вуліцай мае столькі супольнага з электратэхнікай, як спеў жаваранка з сельскай гаспадаркай.

Мае захапленні аказваліся жыццёвымі памылкамі. Не ўмею я, троечны вучань, жыць некалькімі справамі адразу, пакрысе, і, прызнаюся, гэта моцна блытае жыццё. Спатрэбілася нямала год, каб важнейшыя з'явы яго ацаніць уласціва.

Са здзіўленнгм заўважаю, што дзіцячыя захапленні вярталіся, даганялі мяне зноў і зноў, быццам падарожныя на вялікім гасцінцы ў сонечную даліну. Малавеле не стаў лётчыкам-шыбоўнікам, закончыў курс радыётэлеграфістаў...

Цікавасць да беларусчыны выбухнула выпадкова,: Хутка ў сказ кладуцца словы, Але дні хутчэй мінаюць... і г.д. (прачытаў у кнігарні).

Чытаць вершы я не любіў, слухаць іх — так. Знаёмы бацькі майго сябра, спакойны гадзіннікавы майстар, аказаўся натхнёным дэкламатарам беларускай паэзіі, начытаным ёю да болю. Слухаў яго і на душы рабілася да таго сумна, што ўрэшце пачаў пазбягаць сустрэчы з ім. Баюся слёз. Ратавалі мяне ад іх засвойваныя замашкі тэхніка-практыка: дамовіўся з сівавалосым кіраўніком кнігарні на дастаўку беларускіх часопісаў у Крынкі, дзе вышукаў з дзесятак падпісчыкаў.

Прапанова паступіць на працу ў «Ніву» была нечаканай дакладна гэтаксама, як і самы факт утварэння такой рэдакцыі (восень 1955 г.). Пасля не раз надарэмна пробваў высветліць, каму абавязан я новае захапленне, відаць, на ўсё жыццё? Сталася яно сумай усенькіх захапленняў, яны дасканала сугучны з прыродай прафесіі журналіста.

Аб беларускай літаратуры і ўвогуле аб літаратуры падрабязней даведаўся ў час вучобы на Аддзяленні беларускай філалогіі Завочнай Настаўніцкай Студыі (закончыў яе ў 1962 г.).

Адчуванне слова нахлынула ад Бабеля, кніжку твораў якога прынёс брат маёй жонкі, мастак душою і па званню, сын Сакольшчыны. Напісаў я тады «Фэст», першую рэч, што прыйшла да мяне са шчырых перажыванняў да самых глыбіняў іх. Потым: «Сыну», «Валошка»...

Здарылася гэта пасярэдзіне лета 1962 года.

САКРАТ ЯНОВІЧ


Оглавление

  • Сакрат Яновіч ЗАГОНЫ



  • «Призрачные миры» - интернет-магазин современной литературы в жанре любовного романа, фэнтези, мистики